چپ کوک

سرهنگ تمام

2011-09-17T07:20:00.000-07:00

سرهنگ تمام درست در سالروز خروج من از ایران درآمد.

درخت ابدی روی دیوار فیسبوکم نوشته بود سرهنگ تمام آمد. من بهت زده زیر آسمان ابری لندن به نتیجه جستجوی اسم کتابم در نشر چشمه زل زده بودم. صفحه خردلی رنگ با یک سبیل گنده سفید و سه ستاره زرد کوچک سنجاق شده. به خودم گفتم: سلام سرهنگ. بالاخره آمدی؟

نمی‌دانم طراح جلد کیست وگرنه به او می گفتم آن سه ستاره زرد کوچک سنجاق شده برای من بیش از سه قپه سرشانه های سرهنگم است. از ایران که می‌آمدم لابه‌لای حجم اندوه و ناامیدی و دلخوری‌ها که ته دلم تلنبار شده بود، غم سه کتابی که بی‌پشت و پناه رها می‌کردم و می‌رفتم، بیش از همه چیز آزارم می‌داد. تنها دلخوشیی که آن لحظه‌های گذر را برایم تحمل‌پذیر می‌کرد دفترچه کوچک طرح داستان‌هایم بود که محکم میان انگشتانم فشارش می‌دادم. دفترچه‌ای پر از قصه‌های ریز و درشت که بریده بریده نفس می‌کشند و منتظرند روزی بی‌دغدغه نوشته شوند و ببالند.

سرهنگ تمام پنج سال پیش آماده تولد بود. دیروز لحظه لحظه‌های شکل‌گیری سرهنگ‌تمام را مرور کردم. از هشت سال پیش که داستان سرهنگ را قلم زدم تا روزهای تلخ یادآوری حادثه زلزله بم، روزهای انتظار گرفتن پاسخی از نشرها، روزهای ناامیدی از نوشتن، کورسو‌های امید، لحظه‌هایی که یکی میگفت چاپش کن، خواندنی‌ست، روزهای دلهره پاسخ ارشاد ...

دیشب فکر می‌کردم شاید اگر سرهنگ تمام پنج سال پیش درآمده بود و من دو سال نفس‌گیر دنبال پیدا کردن در ورودی دنیای نشرمان ندویده بودم و شاید اگر کتابم یک و سال نیم در ارشاد خاک نمی‌خورد و جمله‌هایی که کلمه کلمه‌اش را با وسواس انتخاب کرده بودم قلم نمی‌خورد که "حذف شود"، الان زیر آسمان ابری لندن لابه‌لای هزاران هزار صفحه نوشته به دنبال معنی هویت نمی‌گشتم.

با این‌حال کنار همه این شایدها یک حقیقت قوی ایستاده‌است. سرهنگ تمام مثل هر کتاب دیگری یک صداست. صدایی که نتیجه تلاش دایره انسانیی‌ست که فکر می‌کند این صدا باید شنیده شود و امیدوارست که شنیده شود و امیدوار است که طنین صدایش را بشنود و امیدوارست که صدایش در صدای دیگری تکرار شود. این حقیقت که هر صدایی دعوتی ‌ست از دیگران برای فکر کردن و ساختن دنیایی نو آنقدر حقیقت زیبایی‌ست که همه شاید‌ها را با همه افسوس‌هایش پشت سر می‌گذارد و امید را زنده نگه می‌دارد.

از مجموعه داستان سرهنگ تمام یک داستان حذف شده و یک داستان آنقدر دست خورده که من شرمنده شخصیت‌هایش هستم. شرمنده مهناز داستانم هستم که هم موقع نوشتن داستان صدایش را بریدم و هم در طول این یک سال و اندی گذشته بارها روی عقایدش، احساسش و زیبایی‌هایش خط کشیدم. اما باقی داستان‌ها کم و بیش سالمند. همان است که نوشته بودم.

پ.ن: درباره سرهنگ تمام می توانید سری به جامعه کهنه ، آدم و حوا ، روزنامه فرهیختگان ، سایه روشن ها ، بریدن دست های پر از النگو، داستان/مقاله، قصه های تمام شهری، روزنامه شرق، ادبیات امروز بزنید.

تحمل می‌کنیم. تحمل نمی‌کنیم

2011-05-01T13:35:00.000-07:00

پیش از دوازده سالگی‌ام هیجان روز اول عید همیشه با آمدن حاج آقا اعظمی و خانواده‌اش گره می‌خورد. حرف و حدیث در مورد خانواده اعظمی فراوان بود. گروهی می‌گفتند خانواده اعظمی نان به نرخ روز خور است و چادر چاقور زنهای خانواده و ریش نتراشیده مردهایش هم بخشی از فیلمی‌ست که آن روزها خیلی‌ها، خیلی خوب بازی می‌کردند. گروهی همه را به یک چوب نمی‌زدند و میان خانواده هفت- هشت نفره اعظمی حساب دو سه نان به نرخ روز خور را از بقیه جدا می‌کردند. آن چه مسلم بود آن روزها خانواده اعظمی با هر معیاری ، مذهبی به شمار می‌آمد.

اگرچه مادربزرگم اوایل دهه شصت هنوز بزرگ فامیل نبود اما به واسطه زندگی سخت و پایداری مثال زدنیش روح بزرگ فامیل به شمار می‌آمد. روز اول سال نو خانه از مهمانها پر و خالی می‌شد. دائیم هیجان زده تعداد مهمان‌ها را می‌شمرد. مادرم عرق ریزان استکان‌های کمرباریک لب طلایی را آب می‌کشید و من انتظار می‌کشیدم تا میان همهمه ملت زنگ به صدا دربیاید و حاج آقا اعظمی و خانواده‌اش پا به حیاط بگذارند. آن وقت بود که من در نقش زورو ظاهر می‌شدم. در فاصله چند دقیقه‌ای که خانواده اعظمی پله‌های حیاط را بالا بیایند ردیف روپوش‌های سیاه رنگ را از روی جالباسی جلوی در برمی‌داشتم و با همان هیجانی که در نگاه و حرکات مادر و دائیم بود مانتوهای بلند مشکی را تحویل صاحبشان می‌دادم.

برای چند ثانیه‌ای مهمان‌خانه مادربزرگ در ولوله‌ای غریب پر می‌شد. مردها کراوات‌هایشان را باز می‌کردند. زن‌ها مانتوهایشان را می‌پوشیدند و روسری‌ها را سر می‌کردند و من خرسند از اینکه وظیفه‌ای حیاتی را به انجام رسانده‌ام میان جمعیت بالا و پایین می‌رفتم.

عید دوازده‌سالگی اما همه چیز رنگ دیگری به خود گرفت. دو ماه پیش از عید پدر از سفر خارجش برایم پیراهن سفیدی هدیه آورد با یقه ایستای آهاردار و آستین‌های کوتاه پفی که عجیب شبیه آستین‌های لباس سیندرلا بود. پیراهن برای زمستان نامناسب بود و قرار بر این شد که تا رسیدن بهار صبر کنم. گاهی مادر که خانه نبود سراغ پیراهن می‌رفتم. گاهی شبها خودم را در ژبراهن آستین پفی ملکه‌ای می‌دیدم و گاهی بی‌قرار زل می‌زدم به صفحات نیامده تقویم که قرار بود بیایند و بروند و من روز اول سال نو عین سیندرلا شوم.

سال نو از راه رسید و من در پوست خودم نمی‌گنجیدم. خانواده اعظمی را پاک از یاد برده بودم. پذیرایی می‌کردم. ظرف شیرینی را دوبار می‌چرخاندم. قند را چند بار تعارف می‌کردم و به هر بهانه‌ای در مهمانخانه مادربزرگ رژه می‌رفتم تا همه بگویند که چقدر پیراهنم زیباست و من چقدر در پیراهن زیبایم زیباتر شده‌ام. در افکار و رویاهای خودم غرق بودم که حوالی ظهر خانواده اعظمی از راه رسید. من به عادت چند ساله‌ام روپوش‌هاش مشکی را میان میهمان‌ها تقسیم می‌کردم که دستی روسری بلندی روی سرم انداخت. آن روزها روسری‌ها برای پوشاندن موها نبود. بقچه‌های بزرگی بود که گاهی تای سه گوشش تا باسن می‌رسید. شانه‌ و سینه و شکم در پوشش پارچه گم می‌شد و برای من که اندامی ریز و شکننده داشتم دست کمی از چادر نداشت.

دقیقا به یاد نمی‌آورم آن لحظه‌ها چه احساسی داشتم. فقط یادم می‌آید بغض گلویم را گرفته بود. من با روسری بزرگی که روی پیراهن سفیدم زار می‌زد گوشه‌ای ایستاده بودم و برای اولین بار هراسناک به مردی می‌نگریستم که از ترسش شادی و شکوه و جلالم زیر تکه پارچه بدرنگ کلفتی پنهان شده بود.

دلخوری من البته از چشمان تیزبین پدرم دور نماند. بعد از رفتن مهمان‌ها برایم توضیح داد که ما باید به فرهنگ و عرف جامعه‌مان احترام بگذاریم. به خواست دیگران احترام بگذاریم و بدانیم برای با هم زندگی کردن گاهی لازم است از بعضی خواسته‌هایمان بگذریم.

از آن روز که پدرم عرف را برایم تعریف کرد سالها پشت هم گذشت. خانواده حاج آقا اعظمی خانه‌ کوچکشان را در پیروزی فروختند و ساکن باغی در زعفرانیه شدند. برادر کوچک خانواده با دختری غیر محجبه ازدواج کرد. نسل دوم خاندان بزرگ مادری من به آمریکا مهاجرت کرد. آرمان‌گرایی و خشونت و امیدهای دهه شصت جایش را به رخوت دهه هفتاد و ناامیدی دهه هشتاد داد. با این حال همچنان خانواده اعظمی که از راه می‌رسید زن‌ها خانواده روسری سر می‌کردند و روپوش‌هایشان را می‌پوشیدند. گیرم روسری‌ها دیگر روسری‌های قدیم نبود؛ پارچه‌های چهارگوش کوچک ابریشمی ترک و ایتالیایی و انگلیسی.

داستان همچنان ادامه داشت تا بهار دوسال پیش خانم فتحعلی در مقابل چشمان حیرت زده مهمان‌ها روسریش را از سر برداشت. لبخند‌ها به زور روی لب‌ها کش می‌آمد. شاید بعضی ها دست به گره روسری‌شان برده بودند که حرفشان را بزنند اما جرات نکردند. خانواده اعظمی نیم ساعتی نشستند و بعد رفتند. هیچکس نمی‌داند اولین جمله از کجا پرتاب شد. دعوا بالا گرفت. خانم فتحعلی داد می‌کشید که دلیلی نمی‌بیند تظاهر به کاری کند که اعتقادی به آن ندارد. آقای فتحعلی اصرار می‌کرد که دقیقا فرق ما با فرهنگ‌ها با آن بیشعور‌ها اینست که احترامشان را نگه می‌داریم و اگر همین کار را هم نکنیم پس فرقمان چیست. خانم فتحعلی شوهرش را متهم به محافظه‌کاری بی‌دلیل می‌کرد. می‌گفت آن زمان‌ها گذشته و حالا امثال او در اکثریتند و اصلا چرا یک بار هم آقای اعظمی خانم فتحعلی را تحمل نکند.

راستش تازه آن روز فکر کردم ما از همان دهه شصت در اکثریت بودیم و مگر عرف را همین اکثریت نمی‌سازد. یا شاید هم همه آن اکثریتی که من می‌شناختم ته دلشان همان رفتار خانواده اعظمی را می‌خواستند. گیرم تجدد خواهی‌شان مانع از تصدیق آشکار رفتار طرف مقابل می‌شد. با این حال عرف بهانه‌ای بود برای آنکه در عین گریز از سنت‌های گذشته جامعه را به همان سنت‌ها سنجاق کنند.

این مسئله همچنان در جامعه ما ادامه دارد. البته مسئله فقط مسئله ما نیست. نوشته‌های جان لاک را که می‌خواندم دیدم گرفتاری تحمل دیگری مسئله عمیق و ریشه‌داریست. زمانی در غرب متفکرینی پیدا شدند که در باب تحمل پذیری نوشتند. فکر می‌کنم ما هم به متفکرینی احتیاج داریم که برایمان در باب تحمل یکدیگر بنویسند. برایمان تبیین کنند که چه کسی باید چه کسی را در چه شرایطی و چرا تحمل کند یا چرا تحمل نکند. دلایلی قابل پذیرش‌تر از عرف و اکثریت و زور.

سال نو مبارک

2011-03-19T13:45:00.000-07:00

بعضی سال ها بوی غصه می دهند؛ بوی رخوت، بوی ماندگی، بوی فرو رفتن در منجلاب یاس ها. بعضی سال ها از عشق خالیند.
بعضی سال ها بوی قصه می دهند. بوی قهرمان های بزرگ که همین نزدیکی ها کنارمان زندگی می کنند. مثل ما لباس می پوشند. مثل ما غذا می خورند اما دلی دارند بزرگ. عاشقانه زندگی می کنند و جاودانه می میرند. بعضی سال ها بوی آرزو میدهند.
سال قصه که برود. آرزوها که زمزمه شبانه بسترهایمان شود همه چیز از نو آغاز می شود.
سال قصه که برود، شک نکن، سال امید می آید.

بهار امیدمان مبارک

پاسپورت

2011-02-18T12:30:00.000-08:00

هوا سرد بود. پرچم کنسولگری کویت و عمان در باد تکان می خورد. پرچم ایران دور میله چوبی کهنه چنان تنگ پیچیده بود که نمی توانستی فکر کنی این پرچم هم زمانی به وزش بادهای سرد صبحگاهی به رقص درمی آمده است. پشت زنی که آرام آرام ساندویچ کوچک نان و پنیری گاز می زد ایستادم.

- برای تعویض پاس وایستادید؟

زن بدون آنکه جوابم را بدهد سرش را تکان داد. گره روسری را زیر گلویم مرتب کردم. چشم گرداندم شاید در صف منتظران کسی را پیدا کنم که مثل من دلش بخواهد حرف بزند. قبل از آنکه کسی را پیش رویم ببینم دستی رو شانه‌ام خورد. زن شیک‌پوش خوش‌قیافه‌ای بود. صورت مهتابیش زیر سنگینی کلاه سیاه قزاقی داستا‌نهای عاشقانه روسی را به یادم آورد.

- صف پاسپورته ؟

شانه‌هایم را بالا انداختم.

- صف ایرانیه به هر حال. ما هر کجا بریم باید این صف اول صبحی رو با خودمون ببریم.

زن به سمت ماشینی برگشت و چند دقیقه بعد با دو مرد به صف منتظران ملحق شدند. نیازی نبود سر صحبت باز شود تا بفهمی مهاجران پولدار اوایل انقلاب هستند. خطوط عیش صورتشان پررنگ‌تر از آن بود که فکر دیگری به ذهنت خطور کند. مرد کوتاه‌تر لبخندی زد و گفت:

- عجب مملکتیه. می‌خوام برم واسشون سخنرانی کنم باید تو صفم وایستم، پولم بدم.
برگشتم و لبخند زدم. مرد بلافاصله زن را معرفی کرد.

- خواهرم هستن. می‌خوام سه روز برم ایران واسه کنفرانس دیدم پاسم تموم شده. حالا اومدم می‌گن یه کاغذ می‌دیم بهت. می‌گم پاسپورتم رو صادر کنین. با یه تیکه کاغذ که نمی‌تونم برم. واقعا که این مملکت وضعش

قبل از آنکه حرفش تمام شود همهمه جلو صف توجهمان را جلب کرد.

- دوست عزیز ببین بیست نفر که بیشتر تو صف نیستن. خب وایستید مثل بقیه تو صف

- نه‌خیر آقا. نه خیر. اصلا بحث ایستادن نیست. من دیروز اومدم. نه ‌خیر اصلا چه فایده داره بهتون توضیح بدم. شما که اصلا الان متوجه نمی‌شید. فایده نداره آقا.

- چرا برادر من می‌فهمم چی‌می‌گین. شما دیروز اومدید. امروز دوباره اومدید. خب باید دوباره شماره بگیرید.

- نه‌خیر. متوجه نیستید. یعنی.. اصلا فایده نداره. شما بحث من رو متوجه نمی‌شید.

مرد دستش را زیر شکم برآمده‌اش انداخته بود و دائم شکمش را بالا می‌کشید. انگار تحمل وزن امعا و احشائش را نداشت.

صحبت بریده شده‌مان دوباره وصل شد. اما با صدای بلند. مرد کوتاه‌قد سرش را خم کرد تا خاطی را بهتر ببیند

- جناب کار درست رو شما می‌کنید. همه اگه مثل شما از صف بزنن بیرون اون مملکت می‌پکه. مشکل اینه که یه تعدادی از صف نمی‌زنن بیرون.

قبل از آنکه خاطی جوابی بدهد زن و مردی هندی به جمعمان پیوستند.

‌waiting for visa?

مرد بلند قد لبی به قهوه‌اش زد و گفت :

‌you want to go to Iran?

Yes, Iran has a very rich culture.

گپ و گفت پا گرفت. مرد گفت اصالتا هندیست. اما در آفریقای جنوبی به دنیا آمده و بزرگ شده. زنش هم هندی‌ست. هر دو دارو‌سازند و حالا که بازنشسته شده‌اند در یکی از دانشگاه‌های حومه لندن دوره فرهنگ شرق می‌گذرانند و متوجه شده‌اند که ایران فرهنگ غنی در معماری اسلامی و هنر اسلامی‌ دارد. مرد قد بلند گفت:

Islamic?

مرد هندی سرش را به علامت تائید تکان داد. مرد قد بلند خندید.
- دوستمون داره می‌ره فرهنگ اسلامی ببینه.
احساس کردم رگ گردنش بیرون زد.

There is no Islamic architecture, there is no Islamic culture.

مرد هندی متحیر به زنش نگاه کرد. زن وزنش را روی عصایش انداخت و سرش را جلو آورد تا بهتر بشوند.

Isfahan? Isfahan is the centre of Islamic architecture.

مرد عصبانی لیوان قهوه‌اش را دست زن قزاق داد.

We are Persian. Do you understand? Persian. We have Persian Culture. Persian architecture, Persian art.

زن و مرد هندی سعی می‌کردند از چهره برافروخته هم‌کلامانشان حدس بزنند چه شده. مرد بلند قد دوباره شروع کرد. گفت در ایران هیچ چیز دیدنی وجود ندارد. فقط یک دریای خزر دارد که آن هم الان دیگر دیدن ندارد. مرد هندی با وحشت گفت اما یزد؟ یزد. مرد قد بلند تند تند قهوه می‌خورد و به برادر خانمش که هنوز چشمش دنبال حرکات مرد خاطی بود گفت "باید برن شمرون رو ببینن. باید برن کوههای شمرون رو ببینن. فرهنگ اسلامی. دیگه هندیا هم واسه ما شدن آدم."

مرد هندی زیر لب تکرار می‌کرد Persian culture و احتمالا با خودش فکر می‌کرد چطور ممکن است کسی بگوید سفر به کشور مادریش وقت تلف کردن است و چطور ممکن است وقتی همه دنیا اصفهان را مرکز معماری اسلامی‌ می‌دانند آن را انکار کند.

مرد کوتاه‌قد که پریشانی مرد هندی را دید شروع کرد به حرف زدن. گفت مهندس زلزله است و دارد برای یک سخنرانی به ایران می رود. مرد هندی با هیجان پرسید: دانشگاه دارید؟ مرد قد بلند بیشتر عصبانی شد. مرد کوتاه قد با آرامش گفت خیلی دانشگاه داریم. دانشگاه‌های معروف داریم و سالانه صد‌ها دانشجو از دانشگاه‌های ایران فارغ‌التحصیل می‌شوند. گفت برادر خانمش کمی عصبانی شده. ایران جای قشنگیست ولی باید توجه کنند که ما ایرانی‌ها اساسا زرتشتی هستیم.

مرد کوتاه قد حرف می‌زد و من فکر می‌کردم چطور هر کدام ما در توهماتمان زندگی می‌کنیم. چطور در داستان‌هایی زندگی می‌کنیم که کمتر ریشه در واقعیت دارد. درد قضیه زمانی بیشتر می‌شود که تاریخمان، همان که نوشته شده آنقدر جای خودش افتخارآمیز هست که نیاز به بریدن بعضی بخش‌ها و ساختن کلاژ‌های بی‌سر و ته ندارد.

در باز شد و جمعیت داخل شد. مرد خاطی پشت مرد کوتاه قد ایستاد. زن کلاه‌ به ‌سر گفت: من بیست و پنج‌ساله این تو نیومدم. جمله‌ را چنان گفت که انگار افتخاری بزرگ را اعلام می‌کند اما در نگاهش حسرتی غریب موج می‌زد. کلامش بوی گم‌شدگی می‌داد.

از کنسولگری ایران که برمی‌گشتم مه رفته بود. خورشید بی‌رمق لندن حضورش را به سختی اعلام می‌کرد و من فکر می‌کردم لندنی‌ها همانقدر خورشیدشان پس ابرهای همیشه حاضر گم شده که هویت ما پس ابرهای تیره توهماتمان از تاریخ. کاش کسی پیدا شود برایمان قصه بگوید. از خودمان برایمان قصه بگوید. از همه آنهایی که با هر مرام و دینی برای ما گذشته ساختند.

فعلا منتظریم

2011-02-11T16:15:00.001-08:00

فکر می‌کردم برای همیشه فراموشم کردی. هشت سال از آخرین باری که همدیگر را دیدیم گذشته. باورت می شود؟ من هنوز همان شکلی‌ام. فقط روی پیشانیم سه خط افقی کج و معوج ظاهر شده. موهایم دیگر طراوت گذشته‌اش را ندارد و گاه و بی‌گاه دو حلقه کبود زیر چشمانم می نشیند. راستش اصراری برای حفظ ظاهری جوانیم ندارم. خودم را که در آینه نگاه می کنم دائم آن خط اخم عمیق کذایی را می‌بینم. یادت هست؟ آن موقع‌‌ها هنوز در چهره‌ام حضور دائمی نداشت. حالا از زیر هزار لایه آرایش خودش را به رخم می‌کشد. البته می دانم کافیست اراده کنم تا متخصصین پوست با یک تزریق ساده چند دقیقه‌ای به این سوهان روح خاتمه دهند اما راستش را بخواهی این خط اخم یادگار آن روزهاست که سر صف برنامه صبحگاه مدرسه دست‌هایمان را مشت می‌کردیم و با تمام وجود، با تمام نفرت شعار می‌دادیم. نمی‌دانم چه دردیست که دلم می‌خواهد هر بار خودم را در آینه می‌بینم همه آن صحنه‌ها پیش چشمم تکرار شود.

پرسیده بودی کجایم و چه می‌کنم و از دوستان قدیمی‌مان چه خبر دارم. راستش یک جایِ دنیا آمده‌ام که دقیقا نمی‌دانم کجاست و یک چیزی می‌خوانم که دقیقا نمی‌دانم چیست. البته هنوز آنقدر احمق نشده‌ام که ندانم کجا آمده‌ام. اما اگر نه از جایی که آمده‌ای چیزی بدانی و نه تصور و شناختی از جایی که به آن وارد شدی داشته باشی وضعیتت می‌شود همان که نوشتم. باز هم جای شکرش باقی‌ست که ایرج پزشک‌زاد دایی‌جان ناپلئون را نوشت. راستش بیشتر وقت‌ها دور و بری‌هایم را با همان عینک دایی‌جان خدابیامرز نگاه می‌کنم. بگذریم، فعلا مشغول درس خواندنم. بچه ندارم. راستش فعلا ترجیح می‌دهم حداقل برای مردنم دغدغه‌ای نداشته باشم. دو سه مجموعه داستان نوشته‌ام که اگر چاپ شود می‌توانم موقتا ادعا کنم که نویسنده‌ام. فعلا یکی‌شان دوبار ارشاد رفته و ارشاد شده، از دومی هنوزخبری نیست. فعلا چشم‌انتظارم.

دوستان قدیمی همه خوب و خوش و سلامتند. آذر بعد از ناپدید شدن تو با شوهرش به آمریکا کوچ کرد. درسش همین روزها تمام می‌شود و فعلا چشم‌انتظار دریافت گرین‌کارتش است تا سری به ایران بزند. هر چند می‌گوید آنقدر نیامده‌ام و آنقدر برای تحمل این تبعید خودخواسته احساساتم را سرکوب کرده‌ام که حتی نمی‌دانم دلم برای کشورم تنگ شده یا نه. سحر دارد فعلا دوره طرح تخصصش را می‌گذراند. چند سال زندگی در شهر مرزی هوائیش کرده. تهران بند نمی‌شود. دو روز که می‌ماند اسباب و اثاثیه‌اش را می‌زند زیر بغلش و برمی‌گردد همان بیابان خودش. می‌گوید فعلا ترجیح می‌دهد مشکلش تاراندن ارتش مورچه‌ها از آشپزخانه‌اش باشد تا تاراندن هزار و یک چیز بی‌‌ارزش در تهران. نمی‌دانم، شاید راست می‌گوید.

علی برای خودش شرکتی دست و پا کرده. کار وبارشان مثل بقیه چندان خوب نیست. با این حال فعلا سرپا ایستاده‌اند. صدای گلنار یادت هست؟ شش سال زحمت کشید و حالا یک خواننده تمام عیار شده. فعلا مشغول ضبط کارهایش است تا از ایران برود. قرار بود همین روزها برای گروهی از مسیحیان کنسرت بگذارد که فعلا عقب افتاده. ساره در صف مهاجرت کاناداست و فکر می‌کند فعلا بهتر است فقط امورات روزمره‌اش را بگذراند. سعی میکند به هیچ‌کس دل نبندد. کتاب فارسی نمی‌خواند و تمام وقت آزادش کلاس بدن‌سازی می‌رود. سامان هنوزازدواج نکرده. دقیقا نمی‌داند بهتر است با دختر دایی پول‌دارش ازدواج کند یا با دختری که پنج سال پیش دوست شده و به گفته خودش تا خلافش ثابت نشود فعلا می‌تواند ادعا کند بینشان علاقکی وجود دارد. مهدخت یک سال پیش ازدواج کرد اما اوضاع رابطه زناشوئیش قمر در عقرب است. با این حال ترجیح می‌دهد فعلا با شوهرش بسازد.

بین بچه‌ها فقط شیدا رو به راه نیست. پرت و پلا می‌گوید، اصلا نمی‌خندد و وقتی حرف می‌زند احساس می‌کنی می‌خواهد گریه کند. دکترها می‌گویند دیوانه شده و مشت ومشت قرص به خوردش می‌دهند اما راستش را بخواهی من هر چه فکر می‌کنم چیزی غیرطبیعی در شیدا نمی‌بینم.

غیر از اینها که گفتم در این هشت سال اتفاق مهمی نیفتاده. همه چیز سر جایش است. برج آزادی سر جایش است. درکه جمعه‌شب‌ها بوی آلوچه و کباب کوبیده می‌دهد و خط اخم من به وقت خودش باقی‌ست.

اولین فصل غربت

2011-02-05T16:27:00.000-08:00

من برگشتم.

یک سال پیش شبی با موسیوآنلاین و خانواده‌اش نشسته بودیم، تخمه می‌شکستیم و فیلم‌های قدیم خانوادگی را می‌دیدیم. موسیو تازه دبیرستان را پشت سر گذاشته بود و روزهای رمزآلود بعد از اعلان نتایج کنکور را می‌گذراند. اعضای شاد خانواده گل می‌گفتند و گل می‌شنیدند که دوربین ناگهان روی موسیو چرخید و فیلم‌بردار ‌پرسید: خب موسیو آنلاین خان حالا می‌خواین چکار کنین؟ موسیو سرش را پایین انداخت. چند لحظه مکث ‌کرد و بعد با اعتماد به نفسی نفس‌بر به دوربین زل ‌زد و گفت: "می‌خواهم به مملکتم خدمت کنم."

تنم لرزید، خون به مغزم دوید و قلبم به تپش افتاد. اگر کسی پانزده سال پیش از من همین سوال را می‌پرسید قطعا جواب مشابهی می‌گرفت. اگر آن‌ روزها از خیلی‌هامان این سوال را می‌کردند نطق‌های پرشوری می‌شنیدند. روزهای متمادی به نگاه و صدای موسیو فکر می‌کردم و خاطرات گذشته‌ای که چندان هم دور نبود کامم را تلخ می‌کرد. روزهایی که می‌خواستیم کارخانه‌های بزرگ بسازیم. گروه‌های گفتگو راه بیندازیم. انجمن‌ مردگان بسازیم؛ آن هم نه یکی. کتاب‌های فراموش نشدنی بنویسیم. می‌خواستیم ژاپن بشویم. کامپیوتر بسازیم. می‌خواستیم داروی ایدز و سرطان را کشف کنیم. می‌خواستیم هواپیما و موشک و فضاپیما بسازیم. می‌خواستیم همه چیز صادر کنیم. از علف و یونجه گرفته تا تکنولوژی پیشرفته.

اما بعد از جنگ همه چیز آرام آرام تغییر کرد. رویای خدمت به وطن والدینمان جایش را به آرزوی داشتن پاسپورت کانادایی داد. سریال سلطان و شبان، گرگ‌های خاکستری، سربه‌داران، ارتش سری جایش را به در قلب تو، داستا‌ن‌های جزیره و فرندز داد. پینگ‌فلوید از سکه افتاد و رپ ایرانی آمد که دغدغه‌اش در و داف بود. پولدارها زیاد شدند. و هر جور می‌خواستی به وطن خدمت کنی آخرش به یکی از همین پولدارها می‌رسیدی که نه تنها نمی‌توانست اسمش را درست و حسابی بنویسد، بلکه چنان ادعای خدمت به وطن می‌کرد که حالت از هر چه خدمت به وطن است به هم می‌خورد. "من" مهم شد. سیل کتاب‌های موفقیت در بیست ثانیه، پولدار شدن در سی ثانیه، عاشق شدن در یک بشکن با تیراژ بالا به بازار آمد و همه با یک شعار واحد؛ به خودت فکر کن. هم نسلان من شیفته ساز و کار زندگی آمریکایی شدند. چپ منفور شد و سرمایه‌داری رمز خوشبختی نسل من. هیچکس به اینکه چیزی را با دیگری قسمت کند اعتقاد نداشت. هم‌نسلان من با رویای موفقیت شخصی کوله‌هایشان را بستند و راه افتادند.

باید اعتراف کنم روزهای اولی که به جمع خارج نشین‌ها پیوستیم دست و دلم به همنشینی‌شان نمی‌رفت. آنها که ده سال پیش کشور را ترک کرد بودند حالا کم و بیش مثل یک شهروند غیرایرانی زندگی می‌کردند. مثل آنها لباس می‌پوشیدند، مثل آنها حرف می‌زدند. به طنزهای تلویزیونی‌شان می‌خندیدند و چنان زندگی می‌کردند که گویی هیچ‌وقت ساکن سرزمین دیگری نبوده‌اند. آن‌ها موفق شده بودند. تحصیلات عالی، پاسپورت غیرایرانی و آزادی. اما روزها گذشت. ما با یکدیگر پای یک میز نشستیم؛ حرف زدیم. حرف زدیم و من آرام آرام از زیر لایه‌های سنگین یک دهه مهاجرت سخت و نفس‌گیر، نشانه‌های بغض یک آرزوی کهنه را دیدم. زیر آن همه آرامش و لبخند پر از موفقیت دغدغه چیزی خوابیده بود که همه بچگی‌مان، خاطره‌هایمان، شعرهایی که خواندیم، انشاهایی که نوشتیم، حرف‌هایی که شنیدیم و همه معنی گذشته‌مان به آن گره خورده بود. انگار در تمامی این سال‌ها پس آن درس‌های "به خودت خدمت کن" نجوای آرام "سرزمین من" می‌خواند.

راستش دلم برای خودمان می‌سوزد. نه به خاطر آنکه در وانفسای "خودم" و "وطنم" گیر کرده‌ایم. دلم برای این می‌سوزد که هیچکس برایمان از وطنمان حرف نزد. هیچکس برایمان نگفت این وطن چه بوده، چه شده، چه بر سرش آمده. نه دو هزار سال پیشش را می‌شناسیم و نه سی سال قبلشش را. نه داستان‌هایش را خوانده‌ایم، نه اندیشه‌اش را شنیده‌ایم، نه مردمانش را می‌شناسیم. ما مانده‌ایم با رسالت کهنه دوست داشتن چیزی که نمی‌شناسیمش. ما مانده‌ایم و نادانی‌مان و هراس از آنکه آنچه می‌کنیم خدمت است یا خیانت.

جامعه ادبی ما

2010-11-20T11:23:00.000-08:00

بالاخره داد نويسنده‌ها درآمد. اين را از پست حسن‌شهسواري فهميدم. اگر تا چند سال پيش ناشر و نويسنده و رسانه اخم‌هايشان براي ارشاد بود حالا کم و بيش روبه‌روي هم ايستاده‌اند. رد پاي اين اتفاق را مي‌شد از دو سال پيش در وبلاگستان ديد. در اين سه سال که درگير چاپ کتاب‌هايم هستم و گاه‌گاهي نويسنده‌هاي نوپا را ديده‌ام کمتر پيش آمده که بحث مافياي ادبي به ميان نيايد. بخشي از اين قضيه طبيعي‌ست. جامعه ادبي ما هم با همان فرهنگي زندگي مي‌کند که جامعه تجارت خرد ما، که جامعه پزشکيمان، که جامعه مهندسي‌مان. اگر فساد اخلاقي و باندبازي در مابقي زيرمجموعه‌هاي اين مملکت بيداد مي‌کند چرا در جامعه ادبي‌مان نکند؟ البته ناگفته پيداست که در اين جامعه‌ هم مثل بقيه بخش‌هاي ايران بزرگ جزيره‌هاي کوچکي وجود دارد که درش جمعي از آدم‌هاي خوب با سيستمي کم و بيش سالم زندگي مي‌کنند که دغدغه‌شان کارشان است و بس.

به نظرم اعتراض نويسنده‌ها نشانه خوبي‌ست. اين نشان مي‌دهد تعادل رخوتناک جامعه ادبي بهم‌ خورده. اين نشان مي‌دهد بخشي از اعضاي جامعه ادبي خواستار تغيير در اين نظام است. و احتمالا اگر بي‌حب و بغض با شکايت نويسنده‌ها مواجه شويم نتايج مطلوبي به دست مي‌آوريم. قطعا بخشي از مشکل فعلي جامعه ناشر-‌ رسانه-‌‌‌ نويسنده، متوليان فرهنگي جامعه‌اند. شهسواري به درستي به موضوع اشاره کرده. اگر بيست مجله ادبي داشتيم. هم نويسنده‌ها فضاي بيشتري براي نشان دادن خودشان و اثرشان داشتند و هم تعدد مجلات طيف وسيع‌تري از سليقه‌ها را مي‌توانست پوشش دهد. بايد اين موضوع را جدگانه به بحث گذاشت. چقدر امکان راه‌اندازي مجلات ادبي و حمايتشان و حفظشان وجود دارد. چرا نويسنده‌ها از مجلات اينترنتي استقبال نکردند؟ چه راهکاري براي بازکردن فضاي ادبي وجود دارد؟

اما آن عامل خارجي تنها مسئله جامعه ادبي‌مان نيست. اعتراض نويسنده‌ها نشان اينست که جريان نشر و نقد کارآمد نيستند. در طول سه سال گذشته سه کتاب را براي چاپ به چهار نشر معروف در تهران بردم و کم و بيش در هر چهار نشر با مشکلات يکسان مواجه شدم. اول اينکه معرف شما مي‌تواند تاثير به سزايي در پذيرفته شدن کتاب شما داشته باشد. اين به تنهايي به معني باندبازي نيست اما اگر تعداد واسطه‌هاي نشر و جامعه نويسنده‌ها محدود به چندنفر با ذائقه ادبي مشابه شود باند بازي معنا پيدا مي‌کند. اگر نسبت آثار ادبي کلاس‌هاي داستان‌نويسي به محصولات ادبي مستقل عدد قابل ملاحظه‌اي باشد و معلمان کلاس‌ها اتفاقا واسطه‌هاي نشر باشند، باندبازي فرضيه پررنگي مي‌‌شود هر چند که ممکن است اصلا محلي از اعراب نداشته باشد. دوم اينکه برخورد ناشران با نويسندگان در بسياري از موارد نه تنها برخورد برابر نيست بلکه محترمانه هم نيست. حداقل دو نشر معروف را مي‌شناسم که ناشر در برگه قرارداد براي چاپ اول کتاب اول نويسنده هيچ حق تاليفي قائل نمي‌شود. ناشران کمتر خودشان را موظف به پاسخ‌گويي مي‌دانند. کتاب‌ها در حالي رد مي‌شوند که هيچ دليلي براي رد شدنشان از سوي ناشر ارائه نمي‌شود، گاهي کتاب‌ها رد مي‌شوند بدون آنکه خوانده شوند. گاهي ناشر ماه‌ها نويسنده را چشم‌انتظار پاسخ ميگذارد. گاهي در حاليکه تا ساعت هفت ديشب خبر داشتيد کتابتان هنوز در دفتر نشر باز نشده بوده، نه صبح خبردار مي‌شويد کتابتان براي چاپ در نشر مورد نظرتان امتياز کافي را از هيآت داوران کسب نکرده. واقعيت اينست که موضع نويسنده در بسياري از نشرها اگر پاي معرف پر زوري در ميان نباشد مانند ارباب رجوع بيچاره‌ايست که براي يک امضا جلوي هر کس و ناکسي گردن کج مي‌کند. معطلي درازمدت نويسنده قبل از ماجراي نفس‌گير مجوز بدبيني‌ها را افزايش مي‌دهد و در نتيجه دلخوري‌ها به فحاشي مي‌کشد.

اينها يک سوي ماجراست. سوي ديگر ماجرا اينست که فقط چند ناشر در حوزه ادبيات داستاني شناخته شده‌اند. چرا فقط چند ناشر معروف به گروه نقد و تبليغ اصحاب رسانه دسترسي دارند. چرا فقط چند ناشر به سيستم پخش خوب کتاب دسترسي دارند. همين مسئله سيل نويسنده‌ها را به چند نشر محدود مي‌کشاند. نشر طبيعتا از عهده مطالعه دقيق کتاب‌ها برنمي‌آيد. در نتيجه واسطه‌ها مهم مي‌شوند. کتاب‌هاي خوب در نشر ديده نمي‌شوند و به دلايل مشابه کتاب‌هاي محدودي برچسب مي‌خورد و راه به رسانه و جوايز ادبي باز مي‌کند.

و حرف آخر اينکه شما در سايت‌هاي ناشران نه عدد و رقمي از تعداد مراجعات مي‌بينيد. نه تحليلي از نوع داستان‌هايي که مي‌رسد، نه نقدي بر طيف داستا‌ن‌هايي که مي‌سد،‌ نه فايل حقوق ناشر و مولف و نه مکاني براي دريافت بازخورد خوانندگان. اينها يعني ناشر خودش را از نويسنده و مخاطبش بي‌نياز مي‌بيند. بنابراين در دايره بسته ناشر‌-‌ نويسنده – منتقد يک نشر کتابي نمره بيست مي‌گيرد که آن بيرون، آنجا که مردم ايستاده‌اند و قرار است داستان‌ها را بخوانند به زور نمره قبولي به کتاب معرفي شده مي‌دهند. جامعه ادبي يک مجموعه ارگانيک است. زماني رشد مي‌کند که نويسنده‌اش براي شعور مخاطبش احترام قائل باشد و ناشرش براي زحمت نويسنده‌اش و منتقدش براي نويسنده و مخاطب و شهرت ناشرش و هويت مستقل خودش.

پ.ن. در همین رابطه بخوانید: با احترام به چند یادداشت ، گفتاری درباره چرخه نویسنده- ناشر و زندگی ابدی خانواده تاک

می‌رویم که یک پست کوتاه داشته باشیم.

2010-11-05T15:39:00.001-07:00

دقیقا به یاد نمی‌آورم ورود ترکیب "داشته باشیم" از کی در زبان شیرین فارسی شروع شد. فقط به یاد می‌آورم ظرف مدت کوتاهی ترکیب بدترکیب "داشته باشیم" مثل قارچ در هر محفلی رشد کرد. از جلسات رسمی ادارات گرفته تا جلسه دفاع یک پروژه دکترا و گزارش فوتبال. یک شهروند ایرانی از صبح که چشم باز می‌کند دائم می‌رود که یک چیزهایی داشته باشد. می‌رود که در چند دقیقه بعد یک نماهنگ صبحگاهی داشته باشد. می‌رود که نگاهی به خلاصه خبرها داشته باشد. می‌رود که یک سمینار بین‌المللی داشته باشد. عصر‌ها می‌رود که نگاهی به ترافیک سطح شهر داشته باشد و شب می‌رود که یک مسابقه فوتبال داشته باشد. بحث بر سر اینکه "می‌رویم که داشته باشیم" از کجا پیدایش شد و چرا مثل کنه به زبانمان چسبیده کم و بیش مدتی باب بود. تا جایی که به یاد می‌آورم تنها ایده‌ای که مطرح شد این بود که ترکیب بدترکیب "می‌رویم که داشته باشیم" طی روند ترجمه وارد زبان فارسی شده و صدالبته باید جلوی این حمله‌های نامرئی اما گزنده ایستاد. اما چرا میان این همه ترکیب و اصطلاح بیگانه این یکی با قدرت تمام وارد زبان می‌شود و به راحتی جای هر فعل زبان بسته‌ای می‌نشیند.

زبان‌شناس‌ها معتقدند زبان رابطه تنگاتنگی با فرهنگ دارد. فرهنگ بر نحوه به کارگیری زبان تاثیر می‌گذارد و زبان بر فرهنگ عمومی. مثلا در فرهنگی که حرکت و جابه‌جایی زیاد رخ می‌دهد تعداد افعال بیشتر از اسامی‌ست. در فرهنگی که ایستاست و دست به ساخت و ساز می‌زند اسم‌ها زیاد‌ترند. حالا برگردیم به "می‌رویم که داشته باشیم" خودمان. روزانه چندبار می‌شنویم که می‌رویم که داشته باشیم؟ قرار است چه چیز داشته باشیم که هنوز نداریم؟ قرار بود چه چیز به دست بیاوریم و الان داشته باشیم که نداریم؟ یا شاید هم دارند به ما وعده می‌دهند که می‌رویم به زودی داشته باشیم؟ فقط داشته باشیم. ناگهانی، بی‌برنامه خاصی، بی زحمت خاصی. مثل نعمتی که ناگهان نازل می‌شود. پول، شهرت، آسایش..

لابه‌لای افعال روزانه‌ای که ما بکار می‌بریم صحبتی از به دست‌آوردن نیست. صحبتی از تلاش کردن نیست. کسی نمی‌خواهد تلاش کند که یک سمینار برگزار کند. می‌خواهد یک سمینار داشته باشد. حتی کسی حوصله "دیدن" یک مسابقه فوتبال را هم ندارد. ترجیح می‌دهد یک مسابقه فوتبال داشته باشد. ما به سرعت افعالی که پر از معنای زندگیند را با وعده داشتن و در نهایت طلب‌کار بودن جایگزین می‌کنیم. بعید می‌دانم "داشته‌باشیم" بی‌هوا سر از فرهنگمان درآورده باشد. شاید "می‌رویم که داشته‌باشیم" بغض پنهان ناخودآگاه جمعی ما ایرانی‌‌های امروز است. شاید هم صحه‌ای‌ست بر فرهنگ طلب‌کار مسلک‌مان. ما بی‌کاشت درو می‌خواهیم.

باز هم در باب تغییر

2010-10-27T16:03:00.000-07:00

شبها خواب می‌بیند که کسی می‌آید. روزها دعا می‌کند که کسی بیاید. پشت ماشینش می‌نویسد منتظر است که بیاید. گاهی بقچه‌اش را برمی‌دارد و می‌رود. می‌گوید او جای دیگر خانه دارد. اگر نمی‌آید من می‌روم. " او"‌ی ما با هم فرق دارد. "او"ی فروغ همه چیز را قسمت می‌کند. "او"ی بعضی‌ها عدالت می‌آورد، "او"ی بعضی دیگر آزادی."او"ی بعضی دیگر یک کیسه دارد پر از چراغ‌های کوچک جادو که آرزوهای کوچک شخصی را برآورده می‌کند. این "او"‌ها هرچقدر با هم متفاوت باشند در یک چیز مشترکند. آنها تغییر می‌دهند. همه چیز را. "او" معنی آینده‌ایست که انتظار داریم از راه برسد. "او" تنها چیزیست که به راحتی از روی مرگ می‌پرد.

آروزی تغییر بیش از صد سال است که رویای ما ایرانی‌هاست. ما تغییر کرده‌ایم. کافیست عکس‌های صد سال اخیر را ببینیم تا باور کنیم چقدر زیاد و چقدر خوب تغییر کرده‌ایم. با این‌حال بسیاری از ما نه تنها احساس رضایت نمی‌کنیم که ناامیدی و یاس زندگیمان را پر کرده. دست از حرکت کشیده‌ایم و بست نشسته‌ایم ببینیم چه می‌شود. فکر می‌کنم لایه‌های زیادی از جامعه‌مان تغییر کرده است. باسواد شده‌ایم. شهر داریم. آب آشامیدنی و برق و گاز داریم. ساختار فکریمان تغییرات اساسی کرده است. زنانمان بیشتر و آزادتر کار می‌کنند. مردها زن‌های باسواد را برای معاشرت انتخاب می‌کنند. به عقاید دیگران بیشتر از گذشته احترام می‌گذاریم. و یادمان نرود اینها را در شرایطی به دست آورده‌ایم که یک حکومت عوض کرده‌‌ایم و هشت سال جنگیده‌ایم. و سال‌هاست فشار تنبیه‌های جهانی را تحمل‌کرده‌ایم. باید برای دستاوردهایمان جشن بگیریم اما غمگینیم.

من حس زندانیی را دارم که صد سال است برای خروج از زندان با قاشقی تونل حفر کرده و حالا با تنی خسته و رنجور به دیواری از سنگ رسیده. با این سنگ بزرگ چه کنیم؟

من رد پای درگیری ذهنی‌ام را در گپ و گفت شیرین صهبا و کولی در پست قبل دنبال کردم. اگر راه را اشتباه آمده باشیم از اینجا به بعد دیگر تغییر امکان‌پذیر نیست. کولی می‌گوید تغییر زمانی در مجموعه‌ای رخ می‌دهد که آن شبکه حداقلِ انعطاف‌پذیری را برای تغییر داشته باشد. درسیستمی که تحت هیچ شرایطی تن به تغییر ندهد، هر تلاشی برای تغییر به شکست می‌انجامد. پیامد تلاش برای تغییر از دید کولی فقط شکست تغییرطلب‌ها نیست. بلکه اصرار به تغییر خستگی می‌آورد و انتقاد‌ها از سیستم معیوب به غرغر‌های روزمره تبدیل می‌شود. حرف‌های کولی برای من کاملا ملموس است. همه‌مان از سیستم رانندگی‌مان شکایت داریم اما ناتوان از تغییریم و میل به تغییر تبدیل به مجموعه‌ای از غرولند‌های روزمره شده که همه‌مان را آرام آرام فرسوده می‌کند. صهبا می‌گوید تغییردر هر حال امکان پذیر است. اما باید هدف را با توجه به توانمان انتخاب کنیم. جایی دست به تغییر بزنیم که شانس بیشتری برای تغییر وجود دارد. می‌شود یک مجموعه بزرگ را به مجموعه‌های کوچک تقسیم کرد و دید در کدام نقطه ترک کوچکی وجود دارد که قابل نفوذ است. مثال صهبا مثال خوبی‌ست. گاهی در یک اداره، صرف همراهی با یک ارباب رجوع معترض و بی‌طرف نماندن، تغییر بزرگی ایجاد می‌کند. صهبا معقتد است باید برای تغییر، استراتژی تعریف کنیم. قدرت خودمان و حریفمان را برآورد کنیم و در صورت امکان‌ برد وارد میدان مبارزه شویم. در غیر اینصورت دچار همان سرخوردگیی می‌شویم که کولی هم از آن گفته بود. اما دو عقیده دیگر هم در نظرات جلب توجه می‌کرد. منجوق معتقد است آنها که از خارج از سیستم موجود می‌آیند می‌توانند عامل تغییر باشند. ورورد یک استاد جدید به دانشگاه که سیستم مرتب‌تر و دقیق‌تری دارد و روش تحقیق می‌شناسد و آنرا خوب آموزش می‌دهد بر روی کیفیت آموزش در کل تاثیر می گذارد. مجی معتقد است باید ایده جدید داشته باشیم. آدم‌ها تا حد امکان در مقابل تغییر مقاومت می‌کنند. اگر بخواهیم چیزی را تغییر دهیم باید بتوانیم روشن کنیم این تغییر چطور انجام می‌شود. چقدر بها دارد و در مقابل چه به دست می‌آید در غیر اینصورت کسی همراه تغییر نمی‌شود و روند تغییر خواهی با شکست مواجه می‌شود.

هر چه فکر می‌کنم می‌بینم نمی‌شود هیچکدام از این نکات را در تغییر نادیده گرفت. اگر در موقعیت آچمز قرار گرفته‌ایم احتمالا یا با یک سیستم به شدت صلب طرفیم یا در تشخیص توان خودمان و حریفمان اشتباه کرده‌ایم یاحرف جدیدی برای گفتن نداریم یا اصلا نمی‌دانیم دقیقا چه چیز را می‌خواهیم تغییر دهیم.

به نظرم هیچ سیستمی کاملا صلب و بسته نیست. حتما گروهی از ما خواهان تغییر در نظام درمانی مان هستیم. اما مطمئن نیستم چند نفرمان در این دیار هفتاد میلیونی دورهم نشسته باشیم و فکر کرده‌ باشیم به عنوان ارباب رجوع یا کادر درمانی چه از این سیستم می‌خواهیم. و بیشتر از آن بعید می‌دانم مجله پزشکی، وبلاگی، نشستی در شهرهای ما در مورد حقوق بیمار و پزشک راه افتاده باشد. و باز هم بعید می‌دانم گروهی از دانشجوهای حقوق وبلاگی داشته باشند یا مجله‌ای راه انداخته باشند و برای من بیمار رنجور از نظام فاسد پزشکی نوشته باشند نقطه ضعف پزشک برج عاج نشین کجاست و کی می‌توانم او را از صندلی چرمیش بلند کنم و طلب حق کنم. فکر می‌کنم باید نظامی ارگانیک برای تغییر تعریف کنیم. از تغییر در نظام درمانی‌مان گرفته تا تغییر در ساختار اخلاق اجتماعی‌مان. ساختاری که اساسش کلاه‌گذاری و کلاه‌بردایست.

در باب تغییر

2010-10-09T15:16:00.001-07:00

تا به حال چند بار به این نتیجه رسیده‌اید که شیوه‌ای از نگاهتان به زندگی یا عملی یا رفتاری در مجموعه زندگی شما ایراد دارد و باید عوض شود؟ اما سوال مهم‌تر، چند بار توانسته‌اید از موضع ضعفتان به سمت موضع قوی‌تر حرکت کنید؟ بگذارید سوالم را دقیق‌تر کنم و بپرسم چه می‌شود که ما در روزی، ساعتی، لحظه‌ای تصمیم می‌گیریم تغییر کنیم یا تغییر دهیم؟ دقیقا چه چیز اتفاق می‌افتد که اولین قدم برداشته می‌شود و چه چیز اتفاق می‌افتد که قدم‌های بعدی به دنبال می‌آیند. همین سوال را می‌توان در عرصه اجتماعی هم پرسید و سوال کرد چه می‌شود که گروهی تصمیم می‌گیرند چیزی را در جامعه کوچکشان یا حتی جامعه بزرگشان تغییر دهند.
اینها سوالاتی‌ست که چند سال است پس ذهن من چسبیده. در عرصه ادبیات چند سال است فکر می‌کنم دیگر نمی‌توانیم با این داستان‌های بی‌سر و ته ادامه دهیم. چند سال است که فکر می‌کنم دیگر نظام درمانی‌مان با این اوضاع به هم ریخته نمی‌تواند ادامه دهد. چند سال است فکر می‌کنم زندگی‌مان با این حجم انبوه بی‌اخلاقی‌های اجتماعی نمی‌تواند ادامه پیدا کند؛ و "لاجرم" اجتماع کوچک نویسندگان و خوانندگانش، اجتماع بزرگ پزشکان و بیمارانش و جامعه بزرگ‌تر ایرانی‌های مقیم ایران به تکاپو می‌افتند که "تغییر دهند" و "تغییر کنند". اما انتظار من در طول این چند سال همیشه در همان "آستانه" مانده. اوضاع به همان منوال است که بود با این تفاوت که حجم نارضایتی‌ها افزایش یافته و در حوزه‌هایی چون ادبیات داستانی صدای شاکیان کم و بیش درآمده.
به نظرم در باب تغییر دو دیدگاه رایج وجود دارد. دیدگاه اول معتقد است تغییر زمانی رخ خواهد داد که نارضایتی به حد اعلی خود برسد و در نتیجه سیستم موجود جواب ندهد. اما در جامعه پزشکان و بیماران کی حد اعلی نارضایتی فرا می‌رسد؟ جامعه درمانی جامعه‌ای است پر رفت و آمد. بیماران می‌آیند و می‌روند و کمتر حضورشان در جامعه درمانی درازمدت است. جامعه ادبی با فلاکت و فقر خودش می‌سازد. به همان نان قرض‌دادن‌های داخلی خو می‌کند و با همان اندک خوانندگانی که دستشان از ادبیات جهان کوتاه است تا مقایسه کنند چه محصول بنجلی می‌خرند، کنار می‌آید. جامعه بزرگ ایرانیان هم به فساد اخلاقیش خو میگیرد. آنهایی هم که تن به فساد ندهند در تار عنکبوتی شبکه فساد از نفس می‌افتند. این دیدگاه فقط زمانی منجر به تغییر می‌شود که انفجاری رخ دهد؛ انقلابی خونین با پس لرزه‌های چند دهه‌ای و آخرش هم تکرار فاجعه قبلی.
اما دیدگاه دوم معتقد است تغییر زمانی رخ خواهد که الگوی بهتری برای جایگزینی الگوی موجود پیدا شود. اگر همه چند هزار خواننده ادبیات داستانی ایران هم معتقد باشند آنچه نویسندگان به خوردشان می‌دهند قابل خواندن نیست و اگر همه بیماران این مملکت دردنامه‌ای بنویسند از آنچه بر سرشان آمده و اگر همه ما ایرانی‌ها بنشینیم و بگوئیم بد مردمانی هستیم، اگر چه در آستانه تغییر ایستاده‌ایم ‌ـ‌ زیرا حداقل می‌دانیم چیزی باید عوض شود‌ ـ‌ اما تغییر صورت نمیگیرد. داستان‌های ایرانی زمانی عوض می‌شود که از چند هزار خواننده، چند ده خواننده بگویند از نویسندشان چه می‌خواهند و از سیل بیماران گروهی بتوانند تبیین کنند یک سیستم درمانی ایده‌آل چیست و چند صد نفری از ما ایرانی‌ها بتوانیم حداقل بر سر لیستی از اخلاقیات اجتماعی توافق کنیم.
به نظرم این اتفاقی‌ست که هنوز میان ما نیفتاده. ما درد مشترک زیاد داریم اما حرف مشترک نداریم. اندیشه مشترک نداریم. الگویی که بتواند جایگزین سیستم فعلی شود. باید زودتر به فکر الگوهای جایگزین باشیم. پیش از آنکه ایستادن دراز مدت در آستانه در آنقدر خسته‌مان کند که یا خودمان را از پنجره به پایین پرت کنیم یا دوباره به کنج اتاق تاریکمان بخزیم.

عنوان ندارد

2010-08-21T15:20:00.001-07:00

همه چيز به سرعت اتفاق افتاد.
-‌ آتي ماماني زمين خورده. بيمارستان رسوليم.
-‌ بيمارستان رسول كجاست؟
اسمش را هم نشنيده بودم. نيم ساعت بعد از مكالمه خودمان را به بيمارستان رسانديم. از دور بيمارستان بزرگي به نظر مي‌رسيد. جلوي در بيمارستان افطاري آش رشته مي‌دادند و مردم مثل گروه مورچه‌هاي بيچاره‌اي كه سوسك مرده‌اي پيدا كرده‌ باشند براي كاسه‌اي آش از سر و كول هم بالا مي‌رفتند. راهمان را به سمت در ساختمان شماره دو بيمارستان باز كرديم. دلم شور مي‌زد. زمان ملاقات گذشته بود و نگران بودم نتوانم مادربزرگم را ببينم. دستپاچه درون جيب‌هايم دنبال اسكناسي گشتم تا دربان بخش را راضي كنم اما وارد ساختمان كه شدم خشكم زد. اتاقك بزرگ پذيرش بيمارستان خالي بود. چراغ‌ها خاموش و شيشه‌‌هاي كدر اتاقك چنان خاك گرفته بود كه احساس مي‌كردي سال‌هاست بر راهرو‌هاي خاكستري دلگير بيمارستان گرد مرده پاشيده‌اند. چند ثانيه‌اي گيج و منگ دور خودم چرخيدم. نمي‌دانستم كجا بايد بروم. چشمانم بي‌قرار روي تابلوي‌هاي فلزي مي‌دويد. بخش ارتوپدي را انتهاي طبقه اول پيدا كردم. دايي بيرون بخش راه مي‌رفت. بدون آنكه چيزي بگويد به اتاقي كه مادربزرگ بستري بود اشاره كرد. صداي فريادهاي مردي فاصله ده قدمي در بخش تا اتاق دوم را كش مي‌داد. مادر بزرگ روي چهارمين تخت اتاق خوابيده بود و آرام نفس مي‌كشيد. زن‌دايي روي صندلي پلاستيكي كنار تخت چرت مي‌زد. بيدارش كردم. از جايش پريد. انگار كابوس مي‌ديد. پلك‌هاي ملتهب قرمزش هنوز از اشك خيس بود. به در و ديوار كثيف اتاق نگاهي انداختم و متعجب رويم را به سوي زن‌دايي گرداندم.
-‌ حالش به هم خورد. نمي‌دونم چطور زنگ زدم اورژانس. يك عالمه التماس كردم تا آورده اينجا. مي‌خواست ببره بيمارستان امام. گفتم اونجا از دست مي‌ره.
كنار تختش نشستم. دست راستش را گچ گرفته بودند. گردنش زخم شده بود. سرم آهسته و بي‌عجله، قطره قطره مي‌چكيد.
-‌ فردا صبح بايد ببريمش بيمارستان خصوصي. لگن شكسته. تا الان معطلمون كردن گفتن عمل مي‌كنن اما خبري نشد.
روي تخت وسطي زن كردي ناله مي‌كرد. ملحفه صورتي از رويش كنار رفته بود و كبودي وسيع رانش توي چشم مي‌زد. رويم را برگرداندم تا چشمم به زخم‌هايش نيفتد. زن‌دايي دستش را به ديوار گرفت و آرام آرام جلو آمد.
-‌ بايد يكي پيشش بمونه. اينجا هيچ‌كي به مريض نمي‌رسه.
گفتم كه مي‌مانم. زن همراه تخت اول سراغم آمد و گفت به قيافه‌ام نمي‌خورد تحمل چنان جايي را داشته باشم. گفت كنار مادربزرگم مي‌ماند و بهتر است من هم بروم. حوصله حرف زدن نداشتم. كيفم را روي ميز كنار تخت گذاشتم و بيرون رفتم تا پرستار را پيدا كنم. مرد چاق بداخلاقي پشت كانتر پرستاري نشسته بود. جلو رفتم و پرسيدم:
-‌ ببخشيد. من همراه تخت 133 هستم. مي‌خواستم ببينم داروهايي كه مادربزرگم مي‌خوره الان چي ‌مي‌شه.
چند ثانيه‌اي منتظر شدم اما پرستار جواب نداد. دوباره صدايم را صاف كردم. فرياد‌هاي مرد هنوز از اتاق بغلي به گوش مي‌رسيد.
-‌ ببخشيد آقا. مادربزرگ من قرص فشار خون مي‌خوره. ناراحتي معده داره. آرام‌بخش استفاده مي‌كنه. آسپرين مي‌خوره الان تكليف اين دارو‌ها چي‌مي‌شه.
زن همراه تخت اول روي شانه‌ام زد.
-‌ دخترجون مواظب صندليت نباشي مي‌برنش. تا صبح بايد يه لنگه پا وايستي. بيا به اين آقاهه بگو صندلي مال توه. پسر جواني صندلي پلاستيكي را از اتاق بيرون مي‌برد. زن دنبالش دويد و داد و بيداد كنان صندلي را پس گرفت. پرستار سرش را از روي كاغذ بلند كرد و نگاهي به من و زن و پسر جوان انداخت. عصباني شدم.
-‌ شما شنيدي من چي گفتم؟
-‌ خب قرص‌هاش رو بده بخوره. لگنش شكسته حلقش كه بسته نشده.
دست‌هايم مي‌لرزيد. بايد تا صبح دوام مي‌آوردم. تا صبح كه به بيمارستان خصوصي منتقلش كنيم.
-‌ آقا مادربزرگم به هوش نيست. چطوري قرص بهش بدم. شما اينجا پرستاري نه من.
مرد از جايش بلند شد. شكم گنده و ته‌ريش كثيفش حالم را به هم زد.
-‌ خب بهش نده تا فردا دكتر بياد دستور جديد بده.
برگشتم به سمت اتاق. زن تخت سوم ترك بود و بلند بلند جريان زخم شدن پاهايش را تعريف مي‌كرد.
-‌ والا دكتر ديد گفت همين الان بخوابونينش. دو روز تو بخش اورولوژي بودم. آخه دكتره، دكتر كليه بود. هي بهم سرم زدن. يك عالمه زخمام تو اين دو روز بزرگ شد. تازه امروز صبح دكتر اومد گفت اشتباهي من و آوردن اينجا. بايد برم بخش ديگه. زن همراه تخت اول قاشق قاشق آب دهان مريضش مي‌ريخت.
-‌ اين بيچاره هم با پاي خودش اومد اينجا. دو ماه پيش پاش شكست ميله گذاشتن. هي بيچاره گريه مي‌كرد مي‌گفت نمياد اين بيمارستان. بردن اتاق عمل ميله‌ه رو دربيارن اينجوري شد. همون تا آوردنش بيرون من فهميدم سكته كرده. دهنش كج شده بود. اما پرستاره گفت مال دواي بيهوشيه. ما تازه بعد از سه روز، امروز دكتر ديديم. اومد گفت سكته كرده. حالا هم مي‌گه برش دارين ببرين.
زن دستي به صورت كج شده مرضش كشيد. اشك آرام و بي‌صدا از گوشه چشم مريض جاري شد. زن كرد هزيان مي‌گفت. از لحظه‌اي كه وارد شدم دخترش بالاي سرش ايستاده بود و جمب نمي‌خورد. زن‌دايي يك ساعت بعد تلفن كرد.
-‌ آتي ببين اگه شيفت پرستار عوض شده برو بگو واسه ماماني سوند بذارن. اون مرتيكه پفيوز هر كاري كردم سوند نذاشت. اين بيچاره كه نمي‌تونه لگن شكسته رو تكون بده. قرص فشارشم بگو. بگو فشارش بالا مي‌ره اگه قرص نخوره. گفتن پرستار شيفت شب خوش‌اخلاقه.
پرستار جديد آمد. سراغش رفتم با مهرباني، بعد التماس، بعد فرياد ، باز هم التماس.. زير بار نرفت. مي‌گفت كار من نيست. بايد سرپرستار بيايد كه صبح مي‌آيد. زن ترك از داخل اتاق فرياد مي‌كشيد و بهيار را صدا مي‌كرد. لگن مي‌خواست و هيچ‌كس نبود مثانه بيچاره را خالي كند. برايش لگن گذاشتم. گريه مي‌كرد. خجالت مي‌كشيد. از اتاق بيرون رفتم تا كمتر زجر بكشد. سرم مادربزرگ تمام شده بود و صداي ناله‌هاي بريده بريده‌اش را از راه‌رو مي‌شنيدم. دختر كرد بيرون آمده بود و كنار دست من گريه مي‌كرد. ده روز پيش براي زيارت به مشهد رفته بودند و آنجا تصادف مادرش را از پا درآورده بود. ده روز در يكي از بيمارستان‌هاي دولتي مشهد بستري بود بدون آنكه عملش كنند. زخم بستر تمام پشتش را ملتهب كرده بود. حالا بعد از ده روز براي عمل ران شكسته به تهران منتقلش كرده بودند.
ساعت از دو نيمه شب گذشته بود كه زن همراه تخت اول بيدارم كرد.
-‌ ‌دخترجون بلند شو يه پتو بندازم بخواب. از جايم پريدم همانطور كه زن‌دايي پريده بود. مادربزرگ سخت و نامنظم نفس مي‌كشيد. به پرستار گفتم برايش مسكن بزند اما گفت اجازه ندارد. فكر كردم درد نفس‌هايش را به شماره انداخته. اشك‌هايم چنان مي‌باريد انگار هيچ‌وقت پايان نمي‌گرفت. زن كرد ناله مي‌كرد. درست مثل مادربزرگم.
زن‌ها برايم جا انداختند. تنها پتوي داخل كمد را روي زمين پهن كردند تا من بخوابم و خودشان روي تكه نايلون كيسه زباله‌اي مچاله شدند. خوابم نمي‌برد. سردم بود. ناله‌هاي زن‌ها قلبم را مي‌فشرد. پرستار بي‌خيال چرت مي‌زد.
حوالي چهار صبح از جايم پريدم. نفس‌هاي مادربزرگ بدتر شده بود. سراغ پرستار رفتم و گفتم مادربزرگم درد مي‌كشد. نيم ساعت بعد آمد و قبل از آنكه به تخت نزديك شود سرم داد كشيد كه مگر نمي‌بيني مشكل تنفسي دارد. دلم هري ريخت. پس اين نفس‌هاي به شماره افتاده از درد نبوده. بهيار بعد از نيم ساعت اكسيژن آورد. زير مادربزرگ خيس خيس بود. ملاحفه‌اش، بالشش. دنبال بهيار دويدم. بايد زيرش را خشك مي‌كرديم. وحشت سر تا پايم را گرفته بود. سر پرستار داد زدم كه پيرزن زيرش را خيس كرده، كه شعور ندارند براي مريض بدحال سوند بزند. بهيار بي‌توجه به حرف من راهش را گرفت و رفت. پرستار خميازه‌اي كشيد و گفت مادربزرگت عرق كرده. فقط همين.
تا ساعت هفت صبح براي عوض كردن ملحفه‌ها دويدم. مي‌آمدم اتاق. مادربزرگ را نوازش مي‌كردم و مي‌گفتم دو ساعت ديگر از بيمارستان مي‌رويم. بهيار بخش مرد بود و مي‌گفت دست به زن نمي‌زند. بهيار زن مال بخش ديگر بود و مي‌گفت كار دارد. پرستار هنوز حاضر نمي‌شد سوند بزند. مادربزرگ ناله مي‌كرد. هشيار نبود و من نمي‌فهميدم چه اتفاقي دارد مي‌افتد. ساعت هشت خودم را به بيمارستان جم رساندم. پارتي چيز خوبي‌ست. پارتي از نان شب واجب‌تر است. پارتي بيمه‌تان مي‌كند. پارتي داشتيم. كارهاي پذيرش بيمارستان جم نيم ساعته تمام شد. اشك‌ريزان خودم را به بيمارستان رسول رساندم و گفتم دكتر عباسي عملش مي‌كند. دايي و زن‌دايي به تكاپو افتادند. زن‌دايي قشقرقي به پا كرده و بعد از يك ساعت موفق شده بود يك سوند و يك سرم بگيرد. براي عوض كردن ملحفه‌ها به اتاق شستشوي ملحفه‌ها رفتيم و خودمان دست به كار شديم. زن همراه تخت اول هم آمد. مادربزرگ داد مي‌كشيد و من اشك مي‌ريختم و هيچ‌كس نبود كمكمان كند. كارهاي ترخيص را نه صبح شروع كرديم. براي آمدن آمبولانس با بيمارستان جم هماهنگي كرديم تا معطلي پيش نيايد. فكر مي‌كردم تا ساعت ده همه چيز تمام مي‌شود. تا ساعت ده كنار تخت مادربزرگ نشستم و حرف زدم. گفتم كه عملش مي‌كنند. گفتم كه خوب مي‌شود. گفتم كه مي‌بريمش و دارند كارهاي ترخيصش را تمام مي‌كنند. تمام مدت اتاق پر و خالي مي‌شد. دانشجوهاي شيك مو ژل زده مي‌امدند و مي‌رفتند. يكي‌شان براي تعويض پانسمان زن كرد آمد. سرش داد مي‌كشيد كه بچرخ. سر دخترش داد مي‌كشيد كه: چرا وايستادي من و نگاه مي‌كني بچرخونش. زن همراه تخت اول از اتاق بغلي كمك آورد تا مريضش را براي تزريق بچرخاند. پيرزن سنگين بود و لختي سكته مغزي هم سنگين‌ترش كرده بود. پرستار‌ها و جوجه دكتر‌هاي فوكلي كه رفتند كنار تخت‌ها و روي ملحفه‌ها پر بود از گازهاي خوني، سوزن‌هاي مصرف‌شده و بانداژ‌هاي اضافي. لحظه‌ها كند مي‌گذشت. از اتمام ترخيص خبري نبود. از كوره در رفته بودم. داد مي‌كشيدم. پرستارها خونسرد پشت كانتر پرستاري از مهماني شب قبل مي‌گفتند. سرپرستار بند ساعتش را درست مي‌كرد. زني ميان راهرو خودش را مي‌زد. مي‌گفت شوهرش دارد مي‌ميرد و دكتري در كار نيست. پسرك افغانيي سراغ صبحانه را مي‌گرفت. مي‌گفت براي برادرش صبحانه نياورده‌اند. هيچ‌كس جوابش را نمي‌داد. پرستارها فقط نگاهش مي‌كردند. مجبور شدم برادرش را ببينم و برايش توضيح دهم كه احتمالا سرم كار صبحانه را برايش مي‌كند. اشك مي‌ريخت. ترسيده بود. تنها بود. من تمام وجودم از وحشت، نفرت و درد لبريز بود؛ از اين همه خشونتي كه در بيمارستان رسول تهران جاري بود. ترخيص تا ساعت سه انجام نشد. خودم را به بيمارستان جم رساندم تا دكتر را نگه دارم. دايي حالش بد شده بود. صداي فرياد‌هاي زن‌دايي را پاي تلفن مي‌شنيدم. پرونده ترخيص ميان اين اتاق و آن اتاق گم شده بود. با يك عالم مهر و امضاي به درد نخور. بالاخره كار تمام شد. ساعت چهار بيمار ما آماده ترخيص شد. اما بيمارستان اجازه ورود آمبولانس بخش خصوصي را نمي‌داد. نيم ساعت چانه زديم. داد زديم تا بالاخره اجازه دادند بيمارمان را با آمبولانس خصوصي جابه‌جا كنيم. خودمان را بالاي سر بيمارمان رسانديم كه بگوئيم بالاخره تمام شد و نيم ساعت ديگر همه چيز مرتب خواهد بود. اما پشت در اتاق از پا درآمديم. كار از كار گذشته بود. مادربزرگ را از دست داديم.

همسايه‌هاي ما

2010-08-14T01:26:00.001-07:00

عقربه‌ کوچک ساعت از یازده هم گذشت و نسرین هنوز نیامده بود. دختر جوانی کنار در آشپزخانه اپن، بوردای لباسی را ورق می‌زد و زن سی و چند ساله چاقی که بلند و نامرتب نفس می‌کشید موهایش را در یکی از آینه‌های دیواری نگاه می‌کرد.

آرایشگاه نسرین را سه سال پیش پیدا کردم؛ ساختمان نیمه مخروبه‌ای در یکی از فرعی‌های سمنگان با راه پله باریک و تاریکی که کثافت سی ساله در و دیوارش را بدبو و دلگیر کرده بود. سه سال پیش وقتی بعد از چهار ساعت انتظار در یکی از سالن‌های زیبایی شمال شهر دادم درآمد دختر کنار دستی‌ام شماره نسرین را روی تکه کاغذی نوشت و گفت اگرچه جایش کثیف است و خودش هم بداخلاق اما بلد است مو کوتاه کند و از این قرتی بازی‌های شمال شهری هم ندارد. ارزان می‌گیرد و آن کاری را انجام می‌دهد که تو خواسته‌ای. نه بیشتر و نه کمتر.

همان ابتدای ورودم پیرزنی که روی صندلی کنار اتاق نسرین نشسته بود توجهم را جلب کرد. شلوار و مقنعه قهوه‌ای به تن داشت و بند مانتوی کرم رنگ طرح بارانی‌اش را به دقت روی کمر گره زده بود. خط اتوی شلوارش، ده دوازده النگو، ساعت و انگشتر درشت طلایش توی چشم می‌زد. کفش راحتی چرمش تازه واکس خورده بود و نشانی از گرد و غبار کوچه و خیابان‌های تهران نداشت. پیرزن به ساعتش را نگاهی انداخت و گفت: نسرین خانم خیلی دیر نکردن؟ دختر جوان بدنش را کش و قوسی داد و از روی صندلیش بلند شد: چه می‌دونم والا. دو ماهه ازدواج کرده هنوز سر ظهر میاد سر کار. زن جوان گفت: حتما نشسته اون دو انگشت عسل رو یه جا بخوره. دختر سرگرمه‌هایش را در هم کشید: چی رو؟

-‌ وا مگه نشنیدی؟ می‌گن زندگی یه بشکه گهه که روش دو انگشت عسل ریختن. زود عسل رو بخوری به گه می‌شینی. ببخشید حاج خانوم جلو شما این حرفا رو می‌زنم. این یلدا جوونه. بهش می‌گم که یادت بگیره.

پیرزن پایش را روی آن یکی انداخت و دامن مانتویش را چنان جلو کشید انگار دامن مینی‌ژوب تنگی را روی باسن صاف می‌کند: دخترم زندگی همش عسله. فقط باید راهش رو بلد باشی.

زن کاسه رنگ و قلمو را روی میز گذاشت و گفت: حاج خانوم معلومه شما از اون زنای کار درستینا؟

پیرزن خندید.

-‌ من شوهرم ارتشی بود. ارتشی زمان شاه. قد بلند، خوشگل. این منشیاش واسش می‌مردن. ولی من راهش را بلد بودم.

یلدا و زن با هم خندیدن. زن خودش را روی صندلی رها کرد.

-‌ به ما هم بگین حاج خانوم یاد بگیریم. البته مرد جماعت ارزش اینکه چیزی براش یاد بگیری رو نداره. همشون سر و ته یه کثافتن. جون به جونشون کنی دلشون می‌خواد با زن هرزه خیابونی بخوابن. پری هم تو خونشون باشه واسشون فرقی نداره.

پیرزن حرف را برید.

-‌ اون موقع که ما جوون بودیم یه فیلمی سینما می‌داد توش سوفیا لورن بازی می‌کرد. این سوفیا لورن یه شوهر هوس‌باز داشت. هر شب که می‌خواست بره دنبال هوس‌بازیش سوفیا لورن یه لباس رنگارنگ می‌پوشید. شوهره رو مست می‌کرد و تا صبح براش می‌رقصید. مرد همین رو می‌خواد اگه تو خونه واسه‌ش این کار رو بکنی دیگه بیرون نمی‌ره.

دختر شانه را روی موهای زن کشید.

-‌ مرده شور مردا رو ببرن. حاج خانوم این همه کار کنی که چی بشه.

زن بلافاصله گفت: هیچی مرتیکه حالش رو بکنه و تو هم کنیزش. حالا حاج خانوم شما که معلومه جوونیتون خیلی خوشگل بودین واسه شوهرتون از این کارها کردین؟ از کجا می‌دونین شوهرتون سراغ اون منشی‌ها نمی‌رفته.

پیرزن لبخند قشنگی زد. لبخندی که بار همه زیبایی‌های جوانیش را داشت.

-‌ دخترم زن شوهردار باید صبر داشته باشه.این منشیا نامه عاشقانه بود که واسه شوهرم می‌نوشتن. اون موقع مثل الان که نبود. تو دست و بال مردم پول زیاد بود. کادو می‌فرستادن جعبه جعبه. چه ادکلن‌هایی. چه دکمه سردست‌هایی. من همه نامه‌ها رو می‌خوندم اما شما بگی لام تا کام حرف می‌زدم نمی‌زدم. انگار نه انگار چیزی دیدم.

دختر شانه را کناری گذاشت و نشست.

-‌ من که اصلا نمی‌تونم. این نامزدم تو خیابون به زن‌ها نگاه می‌کنه می‌خوام چشمش رو دربیارم.

پیرزن سرش را تکان داد. زن گفت: من همیشه می‌گم گناه از مردها نیست. از زن‌هاست. اگه ما زن‌ها متعهد بودیم و هیچ‌کدوممون سراغ مرد زن دار نمی‌رفتیم اصلا تو دنیا جنگم نمی‌شد به خدا.

دختر روی زانوهایش خم شد. انحنای ظریف سینه‌اش از تاپ قرمز بیرون افتاد.

-‌ حالا حاج خانوم این کارا رو کردین چی به دست آوردین؟

پیرزن فاتحانه سرش را بالا گرفت.

-‌ همه زندگی شوهرم به نام منه. خونه‌، ماشین، زمین. نه اینکه من زورش کنم. خودش به نامم زده. خودش خواسته. این مهمه.

زن آه عمیقی کشید: ما که هر چی داشتیم فروختیم دادیم مرتیکه جاکش، شرش رو از سرمون کم کنه.

پیرزن محکم کوبید روی دستش.

-‌ خاک به سرم. طلاق گرفتی؟ چرا دخترم؟ چرا تحمل نکردی؟

- واسه چی حاج خانوم. الانم اصلا ناراحت نیستم. فقط غصه سالهایی رو می‌خورم که پای اون نامرد نشستم. همه‌ش هم به خاطر مادربزرگم بود گفت فامیلیم خوبیت نداره. باهاش بساز اجرت اون دنیا محفوظه. ولی دیگه جونم به لبم رسید.

پیرزن آروم پرسید: دست بزن داشت؟

-‌ اون که سر جاش حاج خانوم. معتاد بود. خاک بر سرش با یه مشت زنم می‌خوابید از خودش بدتر.

پیرزن تند و تند روی دستش می‌زد. دختر پرسید: بچه داری؟

-‌ آره، یه دخترم گذاشته رو دستم. می خواستم اولش بدم به خانواده‌ش. اما می‌دادن بابابزرگش. اون شیره‌ای بود. گفتم یه وقت بلایی سرش میاره عذاب وجدانش می‌مونه.

دلهره و ترس در نگاه دختر موج می‌زد: این نامزد منم فکر کنم دست بزن داره. یه بار خواهرش رو زده بود سیاه و کبود.

زن از جایش پرید: نگذاری دست روت بلند کنه‌ها. اولین بار که برنه دیگه تمومه.

اشک توی چشم‌هایش جمع شده بود. یه گردن کلفت بفرست سراغش. پدری، برادری، پسر خاله‌ای. یکی که حالش رو جا بیاره. وگرنه هر روز همون بساطه.

دختر نفس عمیقی کشید و سرش را پایین انداخت: نمی‌دونم قسمت رو کاریش نمی‌شه کرد. زن فرت فرت کنان دماغش را بالا کشید. پیرزن به تکاپو افتاده بود.

-‌ نه بابا ایشالا شما هم دوباره ازدواج می‌کنی دخترم. با یه مرد خوب ازدواج می‌کنی.

زن حرف پیرزن را برید.

-‌ نه حاج خانوم. تقدیر بد من رو پیشونیمه. همون موقع که می‌خواستم طلاق بگیرم مادربزرگم گفت دختر بخت تو رو با مرد معتاد بستن. این خواست خداست. داره امتحانت می‌کنه. گوش نکردم حاج خانوم. ازدواج دومم کردم اون بی‌شرف هم معتاد از آب دراومد. دو ماه بعد از عرسیمون فهمیدم. سیخ و میخش رو تو انباری پیدا کردم.

پیرزن پرسید: از اونم طلاق گرفتی؟

زن سرش را تکان داد.

سکوت انگار هوای اتاق را بلعیده بود. زن سخت و نامرتب نفس می‌کشید. دختر حوله‌های کهنه را از قفسه بیرون آورد و روی میز چید.

پیرزن آرام گفت: خونه‌ای که مرد توش نباشه خیلی سخت می‌گذره. زن سرش را به پشتی صندلی اصلاح تکیه داد و چشم‌هایش بست: قدیمیا بی‌خود نمی‌گفتن لاشه‌ش باشه از هیچی بهتره. دختر عصبانی حوله‌ها را مرتب می‌کرد. چیزی شاید درونش می‌جوشید. اعتراضی که جرات به زبان آمدن نداشت. من مات و متحیر به گفتگوی هم محله‌ای‌هایم گوش می‌دادم و باورم نمی‌شد در فاصله میان خانه من و چهار خانه آن طرف‌تر که دختری تنها دور ایران را می‌زند و چند طبقه بالاتر که مردی برای برابری حقوق زنان و مردان تلاش می‌کند ساکنان آرایشگاه نسرین هم زندگی می‌کنند. دور از من. دور از مرد همسایه بالایی. دور از دختر ماجراجوی چهارخانه آن طرف‌تر.

برای خودت آرزو کن رفیق

2010-08-05T06:34:00.000-07:00

تولد بگیریم؟

این سوال را همیشه هوشو اول مرداد می پرسد. دوست دارد روز تولدم مرا خوشحال و امیدوار ببیند. اتفاقی که حداقل امسال فرصتش کم پیش آمد. فرصت خندیدن و بیش از آن امیدوار بودن. جوابم طبق معمول و بلافاصله منفی بود. با این حال حس می کردم سی و پنج سالگی چیز دیگری ست؛ از آن تاریخ ها که انگار مهم است. بچه که بودم فکر می کردم در سی و پنج سالگی همه کارهایم را کرده ام و آماده مردنم. حالا فکر می کنم بهتر است چند سال دیگر هم بمانم. اینها در ذهنم رژه می رفت که به تکرار سوم یا چهارم پیشنهاد هوشو پاسخ مثبت دادم و در دلم گفتم به یک شرط چپ کوک؛ امسال برای خودت یک آرزوی درست و حسابی کن.

شاید به نظرتان خنده دار یا حتی احمقانه بیاید که آدمی توان آرزو کردن نداشته باشد. البته من آدم رویابافی هستم. می توانم ساعتها رویا ببافم. کشورگشایی کنم. چریک شوم. عاشق شوم. دیوانه شوم. می توانم در ذهنم با همه مردم جهان حرف بزنم با این حال وقتی پای آرزوی جدی و درست و حسابی پیش می آید مثل لحظه تحویل سال نو یا لحظه فوت کردن شمع های تولد کم می آورم. انگار تمام رویاهای شاد و شیرین ناگهان رنگ می بازند و مثل حباب های رنگی شیشه ای می ترکند. انگار زندگی تمام جدیتش را از دست می دهد.

از صبح روز تولدم به صرافت افتادم آخرین باری که در زندگیم درست و حسابی آرزویی کردم را پیدا کنم. ذهنم آرام به هزارتوی خاطرات می لغزید و به چیزهایی گیر می کرد که انتظارش را نداشتم. حوالی ده صبح یاد کارتونی افتادم که چند بار کابوس شبانه ام شده بود. شاید اسم کارتون را دهه پنجاهی ها به خاطر بیاورند. پسرکی تمام فکر و ذکرش این بود که پولدار شود. بالاخره پری مهربان یا شاید هم نامهربانی پیدا شد و به پسرک گفت آرزویش را برآورده می کند. پسرک سرخوش از شنیدن حرف پری چشمهایش را بست و آرزو کرد به هر چه دست می زند طلا شود. پری آرزوی پسرک را برآورده کرد. پسرک به هر چه دست می زد طلا می شد. لباس هایش، مجسمه ها ، آبی که می خواست بنوشد، غذایی که می خواست بخورد، مادرش ، دختری که معلوم نبود چه نسبتی با پسرک دارد ... چه وحشتی... پسرک فریاد می کشید که نمی خواهد، از آرزویش پشیمان شده اما کار از کار گذشته بود. پسرک گرسنه و تشنه و بی دوست و یاور مانده بود. تنها، با دنیایی بی روح وفریادهای دلخراش خودش که نمی خواست، آرزویش را نمی خواست. همان شب خواب دیدم آرزوی عمر جاودان برای خانواده ام برآورده شده. آنها پیر و فرتوت و بیمار شده بودند و نمی مردند. درست مثل مادربزرگم که ثانیه به ثانیه روز و شب از درد ناله می کرد و نمی مرد.

با وجود کابوسی که رنگ آرزو را برایم مات کرده بود به خاطر می آوردم که بعد از آن روزها هنوز آرزو می کردم اما به شکلی دیگر. حوالی ظهر بود که یادم افتاد سال های دوم و سوم دبستان اولین درس های مهم زندگی را یاد گرفتم. اینکه چطور تقلب کنم. چطور کلک بزنم. چطور خودم را مریض نشان دهم و مهم تر از همه چطور خداوند را دور بزنم. یاد گرفتم شب ها به جای آنکه برای هر درس جدا جدا آرزوی نمره بیست کنم یک باره از خداوند بخواهم در همه دروسم بیست شوم و بی آنکه هر شب آرزوی تازه ای مطرح کنم و صدای خداوند را دربیاورم که توی نیم وجبی چطور به خودت اجازه می دهی هر روز دستور تازه ای صادر کنی هر شب یک دعای کوچک سر راست را تکرار کنم:

خداوندا همه آروزهای مرا برآورده کن. و به این ترتیب "همه آرزوها" نوعی آرزوی بی معنی شد. البته قضیه آرزو کردن من به ترس از آرزوی نابجا و کلاه گذاری سر خداوند ختم نشد. کم کم یادم آمد که من معامله کردن آن هم به شیوه پدرخواندگی را هم یاد گرفته ام. خانم عسکری معلم کلاس سوممان می گفت آرزوهای شما زمانی برآورده می شود که شما برای آرزوهای دیگران دعا کنید. این شیوه اعلام آرزو فقط مختص به خانم عسکری نبود. زن دایی من هم شب کنکور دست به دعا برداشت که خدایا همه شرکت کنندگان کنکور امسال هر چه می خواهند قبول شوند و پسر من هم از صدقه سر آنها هر چه می خواهد قبول شود.

به این ترتیب وقتی پای آرزوی جدی به میان می آمد اول دل نگران آن می شدم که آرزویم مثل خوره به جانم نیفتد. بعد باید فکر می کردم چطور سر خداوند را شیره بمالم و چند آرزو را جای یک آروزی بی خطربه درگاه الهی قالب کنم و دست آخر هم جای بیان آرزویم خداوند را چنان در رودربایستی قرار بدهم که رویم را زمین نیندارند و به خاطر آن همه دعای خوب در حق دیگران هم شده حق و حساب مرا بپردازد.

و شاید اینطوری بود که بزرگ تر که شدم اصلا آرزوکردن درست و حسابی یادم رفت و لحظه هایی که باید چیزی از جهان اطرافم میخواستم حرف هایم شد یک مشت حرف ها بی معنی کلی. "من سلامتی و شادی و موفقیت می خواهم. پول و شهرت و قدرت هم نمی خواهم که سنگ بشوم یا اگر هم می دهی به همه بده و از صدقه سر همه به ما هم فراوانش را بده."

شمردن از سی و پنج تا یک آنقدر زمان به من می داد که بعد از سال ها بدون کلاه گذاری سر کسی یا منت گذاری سر کسی از جهان اطرافم بخواهم چیزهایی را به من، فقط و فقط به خود من بدهد. امسال چشم هایم را بستم و آرزو کردم برای خودم. برای خودم آزادی آرزو کردم. آرزو از بند تعلقات دروغین وکثیف فرهنگی مان که آرام آرام روح سرکش فردی را می کشد و همه مان را یکدست، یکرنگ و بی بو وبی خاصیت می کند.

فرهنگ

2010-07-19T08:33:00.000-07:00

اين روزها در گوشه و كنار وبلاگستان كم و بيش پست‌هايي مي‌بينم كه با دقت قابل ملاحظه‌اي وضعيت اخلاقي امروز ما ايراني‌ها (دقيق‌تر بگويم ما تهراني‌هاي احتمالا طبقه متوسطي) را تصوير مي‌كند. نمونه‌اش در همين هفته اخير پستي‌ست به نام "زرنگ‌ها" از حسين سناپور و يا پست "از دن‌ويتو چه ياد گرفته‌ايم" نوشته خواب بزرگ كه تصويري از ترك‌هاي روابط اجتماعي ما طبقه متوسطي‌ها را به دست مي‌دهد. شايد اگر به هر دو لينك مراجعه كنيد بگوئيد اين دو چه ربطي به هم دارد. اولي اعتراضيست در جامعه ادبي و دومي دريافت‌هاي شخصي‌ست. اما آنچه به نظر من در اين پست‌ها مهم است، فرهنگ است.

ظاهرا ارائه تعريفي دقيق از فرهنگ چندان امكان‌پذير نيست اما متخصصين حوزه فرهنگ‌شناسي مي‌گويند در هر جامعه‌اي الگوهاي مختلفي وجود دارد كه روابط حاكم بر جامعه‌هاي كوچك‌تر را توضيح مي‌دهد. مثلا مي‌شود الگويي ارائه كرد كه به كمك آن فهميد روابط بازاريان چگونه تعريف مي‌شود. بر اساس اين الگو مي‌شود حدس زد ورود به جامعه بازاريان چگونه است، رابطه آدم‌ها با هم چطور تعريف مي‌شود، چرا و كجا و به چه چيزهايي اعتراض مي‌كنند، چرا و كجا و چگونه پاي ميز مذاكره مي‌نشينند، بر اساس چه ضوابطي ازدواج مي‌كنند و ... عين اين مطلب را مي‌توان براي جامعه تكنوكرات طبقه متوسط يا سرمايه‌دار تعريف كرد. حتي مي‌توان جوامع مورد بررسي را ريزتر كرد و الگوهاي رفتاري‌ مثلا جامعه نويسندگان، جامعه روانشناسان، جامعه روزنامه‌نگاران، جامعه فيزيكدان‌ها و ... را بيرون كشيد. متخصصين امر فرهنگ مي‌گويند اين الگوها اگر چه با هم تفاوت‌هاي اساسي دارند. اما همه آنها فصل مشتركي با هم دارند. همه آنها در نوعي ديناميك رفتاري با هم اشتراك دارند. اين اشتراك فرهنگ خوانده مي‌شود. به دليل وجود همين فرهنگ هم است كه مي‌توان الگوي رفتار سياسي را در ابعاد بسيار كوچك‌تر و ساده‌سازي ‌‌شده‌تر در رفتار يك خانواده و حتي در جامعه كوچك بچه‌هاي دبستاني ديد.

ظاهرا ما ساكنين وبلاگستان به صرافت افتاده‌ايم خودمان و فرهنگمان را ببينيم. آنچه مي‌بينيم چندان خوشايندمان نيست و قابل تحسين است كه ما جرات حرف زدن از ضعف‌هايمان را پيدا كرده‌ايم. به نظرم اعلان ضعف‌هاي فرهنگيمان به اين معنيست كه ما آماده ايجاد تغيير در فرهنگ امروزي‌مان هستيم. نكته مهم اينست كه اگر حركت به سوي تغيير را شروع نكنيم خوب ديدن‌هاي امروز به عادت غر زدني تبديل مي‌شود كه آرام آرام اعتماد به نفسمان را خواهد گرفت و سوهان روحمان خواهد شد. اما سوال من اينست كه چه چيز نيروي محركه كافي براي گذر كردن از يك عامل فرهنگي نامناسب است.

اوايلي كه به اين مسئله فكر مي‌كردم گمان مي‌بردم از لحظه فهم ايراد، حركت براي ايجاد تغيير شروع شده است. اگر چه هنوز هم فكر مي‌كنم اين ايده خيلي غلط نيست اما مطمئن هستم صرف فهم يك ايراد فرهنگي اراده كامل براي ايجاد تغيير را با خودش نمي‌آورد. مثلا مدت‌هاست اهالي جامعه ادبي به خصوص نويسندگان نوپا مي‌دانند جامعه ادبي ما گرفتار چه معضلات اساسي‌ست. چه ايرادهاي اساسي به نويسندگانمان وارد است و چه ايراد‌هاي اساسي به سيستم نشر وارد است با اين حال به نظر مي‌آيد اغلب‌مان، اغلب اهالي جامعه ادبي همان بازي كهنه پر از ايراد را ادامه مي‌دهند؛ هر چند همه‌مان مي‌دانيم داريم ضرر مي‌كنيم. براي تغيير فرهنگ عوامل ديگري هم كم و بيش اطرافمان شنيده‌ايم. مثلا گروهي معتقدند بايد جان اعضاي يك جامعه به لبشان برسد تا تغيير ايجاد كنند. اما اين هم به تنهايي جواب نمي‌دهد. همه‌مان مي‌دانيم بي‌قانوني‌مان در رانندگي چقدر انرژي‌مان را مي‌گيرد اما ادامه مي‌دهيم. هر كداممان پيش خودمان مي‌دانيم چند بار در سال ورود ممنوع رفته‌ايم و چند بار در سال به كسي كه ورود ممنوع ‌آمده فحش‌هاي آنچناني داده‌ايم، اما چيزي حل نشده. گروهي معتقدند بايد دشمن خارجي قوي وجود داشته باشد و تهديد بيروني عامل ايجاد تغيير داخلي شود. مشكل اينجاست كه تهديد خارجي فقط اتحاد را در مسير مقابله ايجاد مي‌‌كند و تغيير فرهنگي نمي‌سازد. مثلا اگر ايران مورد تهاجم قرار بگيرد ممكن است ما ايرانيها براي مقابله با دشمن موقتا با يكديگر مهربان شويم و رفتارهاي انساني‌تري انتخاب كنيم اما به محض آرام شدن اوضاع برمي‌گرديم جاي اولمان. جنگ هشت ساله ما سند معتبريست كه نشان مي‌دهد حتي وجود دشمن خارجي سبب نشد ما ياد بگيريم زرنگ بودن معنيش خوردن حق ديگري نيست. دور زدن ديگري نيست. هر چند معتقدم روزهاي جنگ اين مشكلات فرهنگي كم‌رنگ‌تر شده بود.

ظاهرا بايد در ميان بخش عمده‌اي از يك جامعه كوچك اين ايمان به وجود بيايد كه بقاي آن جامعه به تغيير فرهنگي وابسته است. مثلا در جامعه ادبي بايد اين ايمان به وجود بيايد كه وجود صداي مخالف تضمين رشد باقي صداهاست. نويسندگان فرم‌گرا زماني بهتر خواهند نوشت كه جايي براي نويسندگان محتواگرا وجود داشته باشد و آنها طرد يا حذف نشوند و آزادانه بتوانند به نقد نوشته‌هاي گروه رقيب بپردازند. در جامعه آموزشي بايد اين ايمان به وجود بيايد كه سود مدرسه در گرو سود دبيران است و مدرسه نميـ‌تواند براي مدت طولاني بدون جلب رضايت مادي دبيرانش به سود كلان برسد. در رفتارهاي اجتماعي بايد به اين ايمان برسيم كه هر كداممان يك خيابان ورود ممنوع برويم يك ضربه پر تنش به كل سيستممان وارد كرده‌ايم. اما نمي‌دانم چه چيز سبب مي‌شود آگاهي به وجود يك ايراد، به ايمان به تغيير منجر شود. و نمي‌دانم چه مكانيسمي مي‌تواند گروه خواهان تغيير را گسترش دهد و ميل به تغيير را در ديگران هم به وجود آورد. فكر مي‌كنم قبل از آنكه زير انبوه ضعف‌هاي فرهنگيمان دفن شويم يا خودمان را به "فرهنگ برتر غربي" آويزان كنيم بايد جوابي براي اين سوال پيدا كنيم.

بي‌عنوان

2010-07-12T12:20:00.001-07:00

آقاي عزيز 

از آخرين باري كه برايتان نامه نوشتم سال‌ها مي‌گذرد. نمي‌دانم هنوز نامه‌هاي قبليم را داريد يا نه؟ نمي‌دانم هنوز وقتي نامه‌اي از من دريافت مي‌كنيد شيفتگي شيداگونه شما به زندگي انگشتان كشيده‌تان را مي‌لرزاند يا نه، نمي‌دانم هنوز گوشه دلتان جايي براي من هست يا نه اما با تمام اين دلهره‌ها برايتان نوشتم. مي‌دانيد از آن روزهاي پر تپش گذشته سال‌ها مي‌گذرد، از آن سالها كه من وحشيانه دست‌هايم را باز مي‌كردم و مي‌دويدم و هيچ نگران نبودم دستان رقصانم سيلي محكمي بر صورت رهگذري بزند كه گوشه‌اي به تماشاي ديوانگي من ايستاده. از آن سالها كه مي‌توانستم از كنار هر كسي و هر چيزي براي رسيدن به خواسته‌ام بگذرم. از آن روزها كه برايم يك فنجان قهوه داغ مي‌آورديد؛ دوهزار متر بالاتر از شهر دودگرفته تهران، جايي ميان ابر و مه با فنجاني قهوه مي‌ايستاديد و من بي‌آنكه دل‌نگران سنگيني حضورتان در خلوتم باشم يك فنجان قهوه داغ را مزه مزه مي‌كردم. از آن روزها، سالها مي‌گذرد. حالا من زني شده‌ام آرام كه با دامني سفيد درون ننوي كرباسيش زير درخت گردو لم مي‌دهد و طعم گس عشق‌هاي گذشته را مزه مي‌كند. حالا زني شده‌ام خوب، آقاي عزيز. زني كه هر روز حال پيرزن دلشكسته‌اي را غرورش اجازه نمي‌دهد بگويد دنيا به او جفا كرده مي‌پرسد. من زن خوبي شده‌ام آقاي عزيز. همسري وفادار، دوستي صادق. شهروندي متعهد، انسان‌دوست، با اخلاق! مي‌گويند، ديگران مي‌گويند عاشق دختران كوچكي هستم كه پيش چشمم كودكي‌شان رنگ مي‌بازد. آنها بزرگ مي‌شوند و من صداي قلب‌هاي كوچكشان را مي‌شنوم كه بي‌صبرانه به استقبال عشق‌هاي آينده مي‌روند. من مثل يك انسان خوب، انبوهي از آموزه‌هاي خوب را جايي در دهليزهاي قلبشان پنهان مي‌كنم و با دلهره از خودم مي‌پرسم آيا روزي ميراث آموزه‌هاي كوچك مرا در دهليزهاي زنده پرتپش ديگري پنهان خواهند كرد. مي‌بينيد؟ به چارچوب بايد‌هاي انسان خوب معتاد شده‌ام بي‌آنكه به آن ايمان داشته باشم. من به تصوير زن خوبي كه ديگران دوستش دارند و مي‌پندارند او عاشق است معتاد شده‌ام. 

كجا اشتباه رفتم آقاي عزيز. كجا راه بايد‌ها و نبايدها از پر‌كشيدن‌هاي وحشيانه‌هاي دلم دور شد؟ من پاي همه امضاهايم ايستاده‌ام. پاي همه قول‌هايم. پاي همه حرف‌هايم. من پاي همه چيز ايستاده‌ام جز خودِ خود زندگي. گاهي فكر مي‌كنم از اينكه در مسير باريك و خاكي كوهستان به هر كه از روبه‌رو مي‌آيد لبخند بزنم و بگويم خسته نباشيد خسته شده‌ام. گاهي فكر مي‌كنم از شمردن چشمه‌هاي كوچك بهاري كه ناگهان از دل خاك سربرون مي‌آورند خسته شده‌ام. از لرزيدن دلم براي تشنگي درخت‌ها خسته شده‌ام. دلم مي‌خواهد كفش‌هايم را بكنم، روي زمين خاكي بدوم. بگذارم دامنم به دويدن من به پرواز درآيد و جايي در ارتفاعات خشك و خشن كوهستان‌هاي پير البرز رو به دره‌هاي سبز هوس انگيز بايستم. دستانم را باز كنم. به وسوسه آزادي بگويم "باش"...و خودم را از ارتفاعي بس بلند رها كنم.

هنوز راه درازي در پيش است

2010-06-26T13:30:00.001-07:00

پنج‌شنبه 27 خرداد، ساعت 9 صبح

كار زياد دارم. همانطور كه گوشت چرخي رو داخل ماهيتابه تفت مي‌دم و سعي مي‌كنم ده لغت انگليسي جديدي كه ديشب حفظ كردم رو در ذهنم مرور كنم شماره بيمه خدمات درماني، شعبه رسالت رو مي‌گيرم. شماره مورد نظر اشغاله. اصلا ناراحتي به خودم راه نمي‌دم. پنج شماره ديگه صفحه اول دفترچه بيمه نوشته شده. شماره‌هاي ديگه رو امتحان مي‌كنم. شماره دوم جواب نمي‌ده. سوم جواب نمي‌ده. چهارم جواب نمي‌ده. پنجم در شبكه موجود نيست. دوباره شماره پنجم رو مي‌گيرم اين‌بار شماره مورد نظر موقتا قطعه. لغات رو مرور مي‌كنم و سراغ اصطلاحات مي‌رم. ماكاروني رو توي قابلمه پر از آب جوش مي‌ريزم. ماركاروني رو صاف مي‌كنم و گوشت را لابه‌لاش مي‌دم. سراغ بخش گرامر مي‌رم. ماكاروني را روي گاز مي‌ذارم و شعله رو پايين مي‌كشم. شماره اول هنوز اشغاله.  

پنج‌شنبه 27 خرداد، ساعت 10:10 صبح

شماره اول بوق آزاد مي‌زنه. دستپاچه مداد رو روي كتاب مي‌گذارم و بي‌دليل اين طرف خط لبخند مي‌زنم. بعد از ده بوق آزاد بالاخره يكي جواب مي‌ده. 

-‌ بله؟ 

از لحن صدا جا مي‌خورم. تو ذهنم يه زن چاق پاچه ورماليده كه مشغول اپيلاسون مشتريشه و شب قبل هم يه دعواي مفصل با شوهر معتادش كرده تو ذهنم نقش مي‌بنده. با كمي تاخير و دودلي مي‌گم:

-‌ ببخشيد واسه تمديد دفترچه زنگ زدم. 

زن بلافاصله مي‌گه:

-‌ بيمه رو بخون

هول شدم. فتوكپي شناسنامه، كارت ملي و صفحه اول دفترچه رو دنبال شماره‌اي كه مي‌گه نگاه مي‌كنم اما چيزي پيدا نمي‌كنم. مي‌گم: 

-‌ ببخشيد كجا نوشته؟

زن چنان نچي مي‌گه كه گوشم تير مي‌كشه.

-‌ فيش خانوم، فيش. سواد نداري؟

نمي‌دونم چرا مثل يك احمق تمام عيار اين طرف خط لبخند مي‌زنم و مي‌گم

-‌ متاسفانه الان جلوم نيست. 

قبل از اينكه ادامه بدم زن اون طرف خط فرياد مي‌كشه. 

-‌ پس واسه چي زنگ مي‌زني خانووم. هر وقت مداركت آماده شد زنگ بزن. 

فكر مي‌كنم اگه ده تا ارباب رجوع مثل من روزانه به ادامه بيمه شعبه رسالت زنگ بزنه فاتحه گوشي تلفن دفتر خدمات الكترونيك بيمه ظرف يه هفته خونده‌ست. حسابي گيجم. ميام پشت كامپيوتر و آخرين فيش حقوقي رو از سايت اداره بازنشستگي مي‌گيرم اما هر كاري مي‌كنم نمي‌تونم به گوشي تلفن دست بزنم. يه بخش وجودم دعواش رو شروع كرده و از يه جايي تو عمق وجودم داد مي‌كشه: خانوم درست صحبت كن. خانوم مگه ارث بابات رو طلبكاري. مگه جايي نوشتي چه مداركي لازمه. من بيسوادم؟ يه ليوان آب مي‌خورم و به خودم مي‌گم اگه قرار باشه به هر سگي كه پارس مي‌كنه وايستي سنگ پرت كني هيچ‌وقت به مقصد نمي‌رسي. يه سيگار روشن مي‌كنم و شماره مي‌گيرم. سعي مي‌كنم اون صداي عصباني رو ته وجودم خفه كنم. يكي در گوشم مي‌گه شكايت مي‌كنم. مي‌تونم، شكايت مي‌كنم. مملكتمه، مال منه، شكايت مي‌كنم. شهروند اين مملكتم، شكايت مي‌كنم. 

گيجم. 

همون زن تلفن رو جواب مي‌ده. مودبانه اما بي لبخند مي‌گم:

-‌ خانوم چند دقيقه پيش زنگ زدم مداركم

زن دوباره با همون لحن كشنده مي‌گه:

-‌ بخون بيمه‌رو

شماره رو مي‌خونم و آدرس مي‌دم كه زن مي‌گه: 

-‌ شنبه 9 تا 6 مياره دفترچه رو 

ساعت يازده‌ست. ساعت كاري پنج‌شنبه‌ها تا يك بعد از ظهره. مي‌گم:

-‌ خانوم شنبه كه روز كاريه، من نيستم. پس بذاريد آدرس رو عوض كنم. فكر كردم امروز

زن هوار مي‌كشه.

-‌ من ديگه نمي‌تونم آدرس عوض كنم. شنبه همين آدرس. نخواستي زنگ بزن كنسل كن. 

مطمئنم گوشي تلفن حداقل يه ترك حسابي برداشته. گيج و گنگ از جام بلند مي‌شم و چند بار دور خودم مي‌چرخم. يه سيگار ديگه. شكايت مي‌كنم. بلند مي‌گم كثافت. مي‌‌رم آشپزخونه، بعد اتاق خواب، پشت ميزم. سعي مي‌كنم بهش فكر نكنم. چون اگه قرار باشه به هر سگي كه .. دارم جنايت و مكافات رو براي بار سوم مي‌خونم. كتاب رو باز مي‌كنم. لاي هر دو واژه يه فحش مي‌بينم. مي‌رم زير دوش آب سرد و مي‌ذارم تك تك سلول‌هام خشمشون فرو بشينه. به خودم مي‌گم داري چه غلطي مي‌كني تو اين مملكت. دستام مي‌لرزه. مي‌گم قوي باش. آخه تو مملكت خودم... شكايت.. سگ  

شنبه 29 خرداد، ساعت 2:50 بعد از ظهر

حالم خوب نيست. تب. كار. زبان مي‌خونم. چيزي، خاطره‌‌اي يادم مياد؛ از سال پيش، از گذشته. بالاي كتابم مي‌نويسم: گذشته‌ها گذشته. بعد خط مي‌زنم. دوباره مي‌نويسم. گذشته‌ها نگذشته. بعد علامت سوال مي‌ذارم. گذشته‌ها گذشته؟ گذشته‌ها نگذشته؟ گذشته‌ها خواهد گذشت؟ گذشته‌ها كي ‌خواهد گذشت؟ 

با صداي زنگ در مي‌پرم. گوشي اف‌اف رو برمي‌دارم.

-‌ بله؟

- بيمه‌ست. 

در رو باز مي‌كنم و مي‌گم: بفرمائيد. طبقه اول.

-‌ تو بيا پايين.

جا مي‌خورم. مي‌گم پس چند لحظه صبر كنيد. 

به دامن بلندم نگاه مي‌كنم. روپوشم رو مي‌ندازم رو دوشم و روسري رو زير گلو گره مي‌زنم. كليد رو پيدا نمي‌كنم. لاي در يه لنگه كفش مي‌ذارم كه بسته نشه و پله‌ها رو مي‌رم پايين. پشت در كسي نيست. نگاهي به دور و بر مي‌ندازم. بر خيابون ده قدم پايين‌تر از خونه يه موتوري ايستاده و يه پسر جوون پشت موتور دفترچه رو گرفته دستش. داد مي‌زنم

-‌ آقا بيايد اين‌ور.

مرد دفترچه رو نشون مي‌ده. 

-‌ من بيام؟ تو بيا. 

خون به مغزم مي‌دوه. داد مي‌زنم اصلا نمي‌خوام. در رو محكم مي‌كوبم به هم و پله‌ها رو دوتا يكي ميام بالا. دستام مي‌لرزه. دهنم خشك شده. فحش مي‌دم. بلند بلند فحش مي‌دم. بيشعورهاي احمق. شماره شعبه رسالت رو مي‌گيرم؛ همون زن جواب مي‌ده. نمي‌تونم حرف بزنم. داد مي‌‌زنم:

-‌ مي‌خوام با رئيستون صحبت كنم. 

زن شل و وارفته مي‌گه گوشي. چند ثانيه بعد دوباره خودش گوشي رو برمي‌داره. 

-‌ ‌بله؟

دوباره داد مي‌زنم: مي‌خوام با رئيستون صحبت كنم، نه با شما

با همون لحني كه به فحش مي‌مونه مي‌گه: خودمم. 

داد مي‌زنم: خانوم اين چه وضعشه. مگه تحويل بيمه درب منزل نيست. پيك شما وسط خيابون وايستاده، مي‌گه بيا دفترچه رو بگير. 

زن مهلت حرف زدن نمي‌ده: برو ببين چي مي‌خواد بهش بده دفترت رو بگير. 

-‌ يعني چي؟ 

-‌ همينه كه هست. نمي‌خواي، بيا اينجا ده ساعت يه لنگه پا وايستا تو صف تا حالت جا بياد. 

من هوار مي‌زنم. تلفن قطع شده. من داد مي‌زنم. سگ‌.. پارس... من.. شكايت.. مملكتم... اشك... اشك 

به 118 زنگ مي‌زنم در حاليكه نمي‌تونم جلوي هق‌هقم رو بگيرم مي‌گم بخش شكايات بيمه خدمات درماني رو مي‌خوام. صداي مرد جووني مي‌پرسه چي شده. مي‌گه قطع نكنم تا شماره رو پيدا كنه. مي‌گه سعي كنم آروم باشم. مي‌پرسه خودكاري دم دستم دارم يا نه. مي‌گه بنويسم. 

زنگ مي‌زنم. زن جووني جواب مي‌ده. هنوز هوار مي‌زنم و گريه مي‌‌كنم. گذشته‌ها نگذشته. نمي‌تونه گذشته باشه. براي همين اينطور گريه مي‌كنم. زن جوون بهم مي‌گه تو كه داري خودت رو مي‌كشي. اما يه شماره بهت مي‌دم بخش بازرسيه. با همين حالت، همين گريه زنگ بزن و شكايت كن. شماره دوم رو مي‌گيرم. مرد ميانسالي تلفن رو جواب مي‌ده مي‌گم مي‌خوام از شعبه رسالت شكايت كنم. مي‌گه نمي‌شه. بايد حضوري شكايت كني. دوباره داد مي‌زنم. 

-‌ سه روزه اعصاب من به هم ريخته حالا يه روز هم بكوبم بيام اونجا. پس شما اونجا واسه چي نشستي. اين چه وضعشه. اين چه بازيه شماها در ميارين. 

مرد به حرفام گوش مي‌ده و شماره شعبه رو از من مي‌گيره. مي‌گه دختر خوب تو فردا مي‌خواي مادر بشي. نمي‌شه‌كه انقدر عصباني باشي. 

-‌ آقا من دارم سكته مي‌كنم. شما كارت رو درست انجام بده به بچه من كار نداشته باش. 

مرد مهربونه. مي‌گه الان پي‌گيري مي‌كنه. مي‌گه منتظر تلفنش بشينم. مي‌گه تا به حال از شعبه رسالت شكايت نداشته. مي‌گه همه از اين شعبه راضين. مي‌گه حتما اتفاقي بوده. 

رئيس شعبه خودش تماس مي‌گيره. قضيه رو توضيح مي‌دم. مي‌‌پرسه به پيكشون نگفتم خاك بر سرت؟ مي‌گه بررسي مي‌كنه ولي حق رو به مشتري مي‌ده.

يكشنبه 30 خرداد. 6 عصر 

رعد و برق و ناگهان بارون. دلم گرفته. تازه رسيدم خونه. با مادرشوهرم حرف زدم. گفت با منم همين برخورد رو داشتن. پرسيدم چرا شكايت نكردن؟ پشت پنجره به گذشته‌هايي كه گذشته و نگذشته فكر مي‌كنم. به سگي كه پارس مي‌كنه، به سنگ، به بيمه خدمات درماني، به عصبانيت خودم، به اينكه دارم چه غلطي مي‌كنم، به اينكه اينجا مملكتمه، به اينكه مال منه. 

زنگ در خونه رو مي‌زنن. زن همسايه‌ست. مي‌گه صبح يه آقايي دفترچه بيمه رو آورد اما چون مدارك لازم موجود نبوده نتونسته دفتر رو تحويل بگيره. تشكر مي‌كنم. برمي‌گردم پشت پنجره بارون مياد. دلم گرفته.

به ياد پدرم

2010-06-12T11:01:00.001-07:00

آقاي الف.ميم را فقط سالي يك ‌بار مي‌ديدم؛ عيد به عيد. پله‌هاي خانه‌مان را هن‌هن‌كنان بالا مي‌آمد و خودش را روي اولين مبل استيل رها مي‌كرد. پيش از آنكه من چاي بياورم سر و ته خوش و بش‌ها و تعارفات تكراري عيد را هم مياورد و دست به فنجان چاي مي‌برد و با لهجه شيرين اصفهاني مي‌پرسيد: خب، آقاي مهندس از اوضاع مملكت چه‌خبر؟ البته آقاي الف.‌ميم به خوبي از اوضاع مملكت خبر داشت. قاضي سرشناسي بود، اقتصاد خوب مي‌دانست و زياد مي‌خواند اما اين سوال بهانه‌اي بود تا با چند جمله سر بحث مورد علاقه‌اش برود. شيشه ته‌استكاني عينكش را هيجان زده پاك كند و روبه پدرم بگويد:

-‌ مي‌دونيد چيه‌ست قضيه؟ قضيه اصلا اينه‌ست كه اوِل بايست پرسيد چطو شد كه ايطو شد؟ تا نفهميم بالاخره چطو شد كه ايطو شد هر چي بگيم و به هم ببافيم چيه‌ست؟ بيهوده‌ست.

تا پيش از آنكه سريال در برابر باد را ببينم بحث كه به اينجا مي‌رسيد گوش‌هايم كر مي‌شد و در عالم خيال فرو مي‌رفتم. اوايل دهه شصت بود و من مثل اغلب بچه‌هاي اوايل دهه شصت فكر مي‌كردم هيچ قاضيي عادل نيست، هر پولداري دزد است و هيچ دزدي وجدان ندارد و هر آزادي‌خواهي لباس رزم مي‌پوشد و هر كه لباس رزم بپوشد چريك است. اين بود كه همانطور كه ظرف ميوه و شيريني‌هاي ريز و درشت عيد را جلوي آقاي الف‌.ميم مي‌گرفتم فكر مي‌كردم لابد آقاي الف.ميم وقتي پشت ميز قضاوتش مي‌نشيند و به چشم مجرمان نگاه مي‌كند گرفتار اين سوال مي‌شود كه چطور شد كه اينطور شد. و هيچ نمي‌دانم براي چه به فكرم نمي‌رسيد از خودم بپرسم چرا پدرم كه نه پولدار بود و نه قاضي گرفتار همين دغدغه است.

سريال در برابر باد كه آمد زندگي من دگرگون شد. سريال داستان زندگي گروهي از تبعيدي‌هاي ايرلندي به استراليا بود. هر شبي كه سريال را مي‌ديدم تمام معيارهايم به هم مي‌ريخت. در سرزمين داستان در برابر باد در مقابل صد قاضي ناعادل يك قاضي عادل وجود داشت، پولدار با وجدان با شعور وجود داشت و مبارزاني كه چريك نبودند. زندگيشان را مي‌كردند، عاشق مي‌شدند، ازدواج مي‌كردند، بچه‌دار مي‌شدند، مي‌خنديدند، مريض مي‌شدند، پير مي‌شدند و البته حقشان را با بردباريي غيرقابل باور مي‌گرفتند. اولين عيد بعد از سريال در برابر باد حرف‌هاي آقاي الف.ميم و پدرم را با دقت گوش دادم. به نظرم آمد سوالشان علت ديگري دارد. راستش آن سال چيزي از حرف‌هايشان دستگيرم نشد. پدرم تمام آنچه در طول يك سال از لابه‌لاي كتاب‌هاي تاريخ و جامعه‌شناسي درآورده بود رو مي‌كرد و از آقاي الف.ميم نظر مي‌خواست. سال‌ها پشت سر هم گذشت. آقاي الف.ميم و پدرم پير مي‌شدند. پدرم همچنان كتاب‌هاي تاريخ را ورق مي‌زد و آقاي الف.ميم همچنان سوال هميگش‌اش را مي‌پرسيد.

جواني صبر و تحمل نمي‌شناسد. كم‌كم حرف‌هاي پدرم و آقاي الف.ميم را گذاشتم به حساب نوعي غرغر روشنفكرانه. تكرار مكررات. حرف‌هاي بيهوده. مي‌گفتم بايد كاري كرد و پدرم مي‌گفت بايد اول فهميد چطور شد كه اينطور شد. مي‌خواستم يك‌شبه همه چيز را عوض كنم. مي‌خواستم همه درست رانندگي كنند. همه زياد روزنامه بخوانند. همه غيبت كردن را كنار بگذارند. همه به پيشرفت فكر كنند. همه تميز لباس بپوشند. همه به عقايد ديگري احترام بگذارند. همه به آزادي ديگري احترام بگذارند و هيچ حوصله نداشتم بپرسم چطور شد كه بيشتر مردم درست رانندگي نمي‌كنند و بيشتر مردم بوي عرق مي‌دهند و برايشان هيچ مهم نيست چيزي به نام روزنامه غيرورزشي هم در مي‌آيد. حوصله نداشتم بپرسم چطور شد كه خانم همسايه مان تمام رفت و آمد‌هاي مرا به پدرم گزارش مي‌دهد و اگر نصف شبي هوس گوش كردن صداي شاملو به سرم بزند مجبورم فردايش توضيح دهم چطور نصف شب از اتاقم صداي يك مرد مي‌آمده. صبر و تحملش را نداشتم.

پدرم سيزده سال پيش در بيست و سوم خرداد هفتاد و شش از دنيا رفت. وقتي رفت بالاي سرش كتاب تاريخ انديشه اجتماعي باز بود و زير جمله‌اي خط كشيده شده بود: "آيا طبع انساني در برابر تغيير ايستادگي مي‌ورزد يا ذاتا تغييرگرا است؟" احتمالا پدرم هنوز به دنبال جواب اين سوال بود كه چطور شد كه اينطور شد.

فكر مي‌كنم اين سوال لحظه مرگش درون روح و جسم من نفوذ كرد. روزي نيست كه فكر نكنم چطور شد كه اينطور شد و كتاب ورق مي‌زنم و پاي حرف قديمي‌ترها مي‌نشينم و دلم مي‌خواهد به هر كسي كه مي‌رسم بگويم:

نيم پستك تبليغاتي

2010-06-03T03:26:00.001-07:00

تهران انار ندارد را ببينيد. 

ببينيد تا يك دل سير بخنديد.

ببينيد تا يك دل سير گريه كنيد. 

ببينيد تا دلتان حسابي خنك شود

ببينيد تا دلتان براي خودتان كباب شود و ياد نسل سوخته و اين حرف‌ها بيفتيد. 

ببينيد براي آنكه فقط متن نوشتاري روي فيلم را بشنويد.

ببينيد تا احساس كنيد خلاقيت عجب قدرت خارق‌العاده‌اي دارد.

ببينيد تا دريابيد حتي وقتي نمي‌شود نفس كشيد مي‌شود نفس كشيد مگر آنكه زير سنگ لحد باشيد و كار جدي جدي تمام شده باشد. 

و ببينيد زيرا يك هنرمند خوب مرده‌اش به درد نمي‌خورد. كتابش به درد كتابخانه نمي‌خورد. فيلمش به درد آرشيو فيلم‌هايتان نمي‌خورد. يك هنرمند خوب بايد تشويق شود. بايد حمايت شود. بايد دوست داشته شود. 

تمام سوپرماركت‌هاي فرهنگ دوستمان هم تهران انار ندارد را مي‌فروشند.

محبوب‌ترين كتاب 87

2010-05-30T12:52:00.000-07:00

نمي‌دانم چند وبلاگ‌نويس پيشنهاد خوابگرد را در معرفي محبوب‌هاي 87 جدي گرفتند. اگرچه زمان پيشنهادي خوابگرد بسيار كوتاه بود اما فرصت خوبي مي‌توانست پيش بيايد تا كمي دل و روده ادبياتمان را بيرون بريزيم. به عقيده من به غير از سياست كه اين روزها هيچ‌جا دست از سرمان بر نمي‌دارد چيزهاي ديگري هم هست كه نياز به حلاجي و جراحي و چرا و چگونه پرسيدن دارد. راستش وقتي خوابگرد پيشنهاد معرفي محبوب‌هاي هشتاد و هفت را داد فكر كردم از بين بيست و پنج جلد كتابي كه طي يك سال و نيم گذشته از تازه انتشاريافته‌هاي هشتاد و سه به بعد خوانده‌ام حتما چند تايشان هشتاد و هفتي‌ست و البته در كمال تعجب فقط يك هشتاد و هفتي خوانده بودم: مرگ‌بازي پدرام رضايي‌زاده. با اينكه قصد كرده بودم سراغ كتاب‌هاي ايراني نروم اما پيشنهاد خوابگرد سبب شد كمي پرس و جو كنم و در نهايت پنج كتاب به من معرفي شد. متاسفانه فقط فرصت كردم سه تايشان را بخوانم؛ رمان احتمالا گم شده‌ام نوشته سارا سالار، رمان پري فراموشي نوشته فرشته احمدي و رمان دو قدم اين‌ور خط نوشته احمد پوري. اما انتخاب من از بين اين سه كتاب داستان احمدپوري‌ست.
دو قدم اين‌ور خط نوشته احمد پوري: دو قدم اين‌ور خط را در نهايت نااميدي خواندم. فكر كردم باز هم چند ساعت از عمرم را بايد با خواندن يك مشت نوشته بي سر و ته آتش بزنم. اما همان چند صفحه اول جذبم كرد. به جرات مي‌گويم از بين بيست و چند كتابي كه خوانده‌ام دو قدم اين‌ور خط يكي از بهترين‌هاست. حداقل يك قصه دارد. قصه‌اش هم سر و ته دارد. شخصيت‌پردازي مناسب دارد. يعني اينكه نويسنده شخصيتي را كه مي‌ساخته مي‌شناخته؛ روحياتش را، رفتارش را، عقايدش را. در طول كتاب كمتر دچار اين مشكل مي‌شويد كه رفتاري غيرقابل باور از شخصيت‌ها ببينيد. احمدپوري در كتاب 226 صفحه‌ايش يك عالم حرف مي‌زند؛ برشي از تاريخ ايران دهه بيست رو مي‌كند، مقايسه‌اي ميان چپ‌هاي ايران در اوايل دهه بيست و بازمانده‌هاي اوايل دهه شصت ارائه مي‌كند، شهر را در دو دوره تاريخي تصوير مي‌كند، برشي از شوروي سابق نشان مي‌دهد. مفهوم انقلاب و ايدئولوژي را حلاجي مي‌كند. مناسبات ميان زن و مرد را در دهه بيست و هفتاد مقايسه مي‌كند. اين همه حرف را هم با زباني ساده و روان بيان مي‌كند. توصيفاتش به جاست، احساسات را به جا برمي‌انگيزد و به جا بي‌طرف مي‌ماند تا خواننده به فراخور درك خود موضع احساسيش را مشخص كند. در يك كلام دو قدم اين‌ور خط به راستي رماني‌ست كه قصه دارد وحرفي براي شنيدن و فكر كردن. البته ضعف هم دارد. بالاخره ميان داستان‌نويسان متوسط ناگهان نابغه ظهور نمي‌كند. كليشه‌ها در نوشته احمدپوري به چشم مي‌خورند و از همه مهمتر عبور از زمان بار فانتزيي به داستان مي‌دهد كه راحت با مضمون سنگين آن جور نمي‌شود. نمي‌دانم اين را بايد به حساب كليشه‌اي بودن داستان‌هاي فانتزي بگذارم يا احمد پوري به راستي در تلفيق يك داستان اجتماعي رئال با فضاي فانتزي ناموفق بوده است.
احتمالا گم شده‌ام نوشته سارا سالار و پري فراموشي فرشته احمدي هر دو نقاط ضعف و نقاط قوت مشترك داشتند. هر دو نويسنده در قلم‌زني توانا هستند. فرشته احمدي حتي آهنگ كلام را هم خوب مي‌شناسد و جاهايي جمله‌هايش بيشتر به شعر مي‌ماند تا نثر. هر دو نويسنده با تيزهوشي جمله‌هايي گفته‌اند كه آدم خيال مي‌كند نمي‌شود گفت و چون نمي‌شود گفت و در داستان گفته مي‌شود دلمان خنك مي‌شود. هر دو نويسنده راوي اول شخص دارند و به كنكاش دنياي دروني راوي مي‌پردازند. در هر دو داستان هدف اين كنكاش زن جوانيست كه ذهني پريشان و زندگيي خاكستري دارد.
اما اشكال هر دو داستان همين جا خودش را نشان مي‌دهد. نويسنده‌اي كه از زبان راوي اول شخصي به مرور يك زندگي خاكستري مي‌پردازد در حقيقت وارد حوزه روانشناسي شده. داستان‌ الزاما روايتي روانشناختي‌ست و متاسفانه به نظر مي‌ر‌سد هيچ‌كدام از دو نويسنده اين دو كتاب ديد كافي و شناخت كافي از حوزه‌اي كه واردش شده‌اند ندارند. اينست كه در نهايت من خواننده را با كوهي از سوال و مجموعه‌اي از اطلاعات سطحي غيرقابل استفاده انتهاي كتاب رها مي‌كنند. در داستان احتمالا گم شده‌ام هيچ معلوم نيست چرا راوي-گندم شخصيت دوگانه دارد. اين دوگانگي شخصيت از كجا آمده. چرا يك شخصيت به دنبال شخصيت دوم مي‌گردد. چطور در حاليكه از او گريزان است ناگهان با شخصيت ديگرش آشتي مي‌كند يا حتي جرات مواجهه با او را پيدا مي‌كند. چرا يك مهاجر زاهداني به شدت رفتار زن تهراني شمال شهري دارد. همه مرد‌هاي داستان تيپيكند و اين براي داستاني با مضمون روانشناختي چندان جالب نيست. در داستان پري فراموشي هيچ معلوم نيست تنفر دختر از مادر به چه دليل است. تنفر مادر از پدر به چه دليل است. عشق دوم پدر چه نقشي در تنفر مادر بازي مي‌كند. مادر چرا خودكشي مي‌كند. مادر وسواس دارد اما صرف وسواس كه به تنفر و خودكشي نمي‌رسد. اصلا پدر چطور عاشق مادر شد. عشق راوي به ماني و ماني به راوي درك شدني نيست. داستان صحنه‌هاي آشناي آزاردهنده‌اي دارد. مثلا دوستي عميق دختر و پدر با صحنه‌اي توصيف مي‌شود كه مثالش را در مرغ خارزار مي‌بينيد. دختري كه بلوغش را با وحشت به يك مرد و نه مادرش اطلاع مي‌دهد. مرد با لبخند حرف دختر را مي‌شنود و به نرمي به او توضيح مي‌دهد كه اين يعني او بزرگ شده است.
بايد اعتراف كنم هر دو داستان (مثل بسياري از داستان‌هايي كه در اين يك سال و نيم خواندم) در من حس بدي را ايجاد كردند. احساس كردم گول خورده‌ام. احساس كردم حرف نويسنده در خوشبينانه‌ترين حالتش بيست صفحه بيشتر نبوده و نويسنده با تعليق‌هاي بي‌مورد مرا بيش از صد و پنجاه صفحه دنبال خودش كشانده. راستش من به گول خوردن در زندگي اجتماعيم عادت كرده‌ام. پذيرفته‌ام دست همه‌مان توي جيب همديگر است و هركداممان به طور نسبي يك هالو براي ديگري محسوب مي‌شويم اما در حوزه داستان وقتي گول مي‌خورم دلم بد به درد مي‌آيد. به خصوص وقتي فضاي تبليغاتي مرا به سمت كتابي هل مي‌دهد و چنان تصويري برايم مي‌سازد كه فكر مي‌كنم اگر كتاب را نخوانم ناكام از دنيا رفته‌ام. هنوز جاي زخمي كه از خريد كافه پيانو خوردم درد مي‌كند. هنوز نفهميدم چطور از آسمان آن همه نقد مثبت كافه پيانو باريد جبرا و بنده هم يكي از كافه‌پيانو‌ها را بلعيدم سهوا.

وقتي شريك تصميم‌گيري‌هاي همديگر مي‌شويم

2010-05-16T02:11:00.001-07:00

-‌ خانم من چكار كنم؟
اين اولين سالي نيست كه شاگردانم كاسه چه‌كنم چه كنم دست مي‌گيرند و دور مي‌افتند در مدرسه شايد كسي كمكشان كند تا آنها انتخاب رشته كنند. پايان سال اول دبيرستان و پايان سال سوم اخم‌هاشان در هم مي رود. رياضي بروند يا تجربي. مهندسي صنايع بخوانند يا مهندسي پزشكي. پاسخ دادن به اين سوال‌ها در طول هفت سال گذشته هرگز برايم سخت نبوده. وجه تمايز رشته رياضي و تجربي، يا مهندسي صنايع و مهندسي پزشكي چند فاكتور ساده و واضحند؛ بازار كار، پرستيژ شغلي، سخت بودن و نبودن دروس دانشگاه. و البته همه اينها با يك فاكتور مهم يك‌كاسه مي‌شود: پول
اما امسال سوال‌ها فرق مي‌كرد.
...
-‌ مي‌دونيد آخه من هر دوش رو دوست دارم. هم دوست دارم حقوق بخونم هم عاشق تئاترم.
بچه‌ها دور ميزم نشسته بودند و نگاهم مي‌كردند. سال سوم دبيرستان تمام شده و بچه‌‌هايي كه گرايش ادبي دارند اين گوشه و كنار گم شده‌اند. جايي بين علوم انساني و هنر مي‌روند و مي‌آيند و نمي‌دانند چه كنند. مشكل فقط به همين مسئله ختم نمي‌شد. پرسيدم: يعني چي هم عاشق اينم، هم عاشق اون. اين دو تا شاخه اصلا به دو نوع تيپيك شخصيتي متفاوت منجر مي‌شه. اصلا يكي‌شون مبتني بر فعاليت عمده ربع‌كره A و B مغزه و اون يكي ربع كره A , D مغزته. ندا گفت:
-‌ من مي‌خوام جفتش رو با هم بخونم. مي‌شه.
گفتم: خب كه چي بشه؟
-‌ خب من هر دوش رو دوست دارم.
گفتم:‌ مي‌دونم ولي بالاخره تو بيست و چهار ساعت در روز بيشتر وقت نداري. هشت ساعتش صرف خواب مي‌شه. هشت ساعتش صرف ناهار و حموم و ترافيك مي‌شه. يه هشت ساعت وقت مفيد مي‌مونه. مي‌خواي بين اين دو تا كار تقسيمش كني؟ چه جوري؟ رو هر كدوم چقدر مي‌خواي وقت بذاري.
حرفم خوشايند نبود. اين را در چهره بچه‌ها مي‌ديدم. مهيا گفت:
-‌ من بابام گفته مي‌شه دو تاش رو خوند. آخه مي‌دونيد نمي‌شه واقعا رفت تئاتر خوند. اين همه بري درس بخوني آخرش چي، نه كار داري، نه جا داري تئاترت رو اجرا كني. تازه كي مياد ببينه.
ساناز گفت: من مامانم نقاشي مي‌كنه. حالا درسته مامانمه، من كارهاش رو بيشتر دوست دارم اما خانم مردم ميان پارك؛ بعد با كيسه چيپس و پفك ميان تو گالري يه دوري مي‌زنن كه وقت بگذره. هيچكي واسه هنر ارزش قائل نيست.
گفتم: مخاطب كم داريم. اين درسته. كسي هم تو عرصه هنر دستت رو نمي‌گيره. بعضي‌ها كه مي‌خوان اصولا سر به تن هنرمند نباشه. بعضي‌ها اصلا براشون بودن و نبودن هنرمند فرقي نمي‌كنه. يه تعداد انگشت شمار هنردوست مي‌مونه كه اصولا اين جماعت تو اين مملكت دستشون به دهنشون نمي‌رسه كه اثر هنري بخرن.
نداگفت: خب، براي چي پس بريم هنر؟
گفتم: من كي گفتم برين هنر. شما مي‌خواين برين. من فقط دارم بهتون مي‌گم توي اين دنيا مشكلاتش كجاست.
ساناز گفت: من مي‌گم بايد حقوق بخونيم. كار هنر اصلا دانشگاه نمي‌خواد. تازه كار نيمه وقته. باباي من مي‌گه برو حقوق كنارش كار هنريت رو هم بكن. اتفاقي نميفته.
گفتم: شما نصفه وقتتون رو مي‌خواين بذارين كه هنرمند درجه چهار و پنج بشين؟ كه جنس بنجل توليد كنين؟ خب چه كاريه. تمام وقت به حقوق بچسبين. پولدار بشين از اوني كه جرات كرده زندگيش رو پاي هنرش قمار كنه حمايت كنين. كارش رو بخرين. نمايشش رو ببينين. سالن تئاتر خصوصي بزنين. از نمايشنامه‌نويس مورد علاقه‌تون حمايت مالي كنيد. پول بديد اون بنويسه. از مجله‌هاي تخصصي شاخه مورد علاقه‌تون حمايت كنين. بشين طرفدار پر و پا قرص شاخه هنري مورد علاقه‌تون. عين فوتبال. ديدين تيم‌مورد علاقه‌شون حكم ناموس واسشون داره.
بچه‌ها بيشتر اخم كردند.
مهيا گفت: يعني نمي‌شه پارت‌تايم كار هنري كرد.
محكم گفتم: نه.
خيلي سخت بود. گفتنش براي من سخت بود، شنيدنش براي بچه‌ها. ساناز گفت: "ولي باباي من گفته مي‌شه. اصلا هنرمندها همينجوري زندگي كردن." سرم را به علامت نفي تكان دادم. فكر كردم خدا كند پدر ساناز شناختي از عرصه هنر نداشته باشد. خدا كند در عمرش يك نقاش يا يك نويسنده يا يك مجسمه‌ساز نديده باشد و ندانسته باشد كشيدن يه تابلوي خوب يك اتفاق ناگهاني يكي دو ساعته بعد از هشت ساعت كار پر استرس روزانه نيست. فكر كردم خدا كند پدر ساناز دروغ نگفته باشد.
به ساناز گفتم: اين يه دروغ بزرگه. يه اشتباه بزرگه. هنر مثل هر كار ديگه كار تمام وقته. براي نوشتن يه داستان خوب بايد صد تا داستان خوب بخوني. براي كشيدن يه تابلوي خوب بايد ساعت‌ها تمرين كني، بايد فلسفه بخوني، بايد صد تا كار خوب ببيني. هنرمند پيغمبر نيست. بهش چيزي الهام نميشه. اون بايد انقدر دقيق خودش و جهان اطرافش رو واكاوي كنه تا چيزي از توش دربياد و اين‌ها وقت مي‌خواد، انرژي مي‌خواد و فكر مي‌بره. مي‌دوني چي ‌مي گم؟
ندا دوباره پرسيد: يعني نمي‌شه؟
گفتم: كاش با چونه زني مشكل حل مي‌شد.
ندا گفت: آخه اونجوري كسي به آدم احترام نمي‌ذاره. كي اصلا هنرمند رو آدم حساب مي‌كنه. پول هم كه نداري. شغلم كه نداري.
حرفش رو بريدم: بايد عشق داشته باشي و ايمان. بايد به كارت ايمان داشته باشي. اگه شب خواب اجراي خوب يه نمايشنامه رو مي‌بينين كه روزش خوندين برين تئاتر. اگه رفتين يه تئاتر عالي ديدن و از در تئاتر كه اومدين بيرون با دوستاتون نرفتين پيتزا بخورين از دوست پسراتون بگين، نشستين يه گوشه و آروم تئاتري كه ديدين رو زير زبون مزه مزه كردين و فردا شبش دوباره برگشتين نشستين به تماشاي نمايش، برين نمايش بخونين. به اين شرايط مي‌گن عاشقي. غير از اين باشه باختين.
ندا گفت: اينا كه خيلي سخته. ولي من با خيليا صحبت كردم. بهم گفتن مي‌شه. گفتن برو حقوق، سال دوم برو كلاس بازيگري.
گفتم: من حرفي ندارم. اما بعدش كار حقوقت رو مي‌خواي انجام بدي؟
ندا سرش را به علامت مثبت تكان داد.
-‌ ‌اونوقت كي نقشت رو براي بازي تمرين مي‌كني. وقتي هر شب اجرا داري پرونده‌هات رو چكار مي‌كني؟ مي‌دوني من چي فكر مي‌كنم؟ فكر مي‌كنم انتخاب حقوق يا تئاتر احتياج به دو جور نگاه متفاوت به زندگي داره. يكيش اساسش عشقه، يكيش منطق جامعه بشري. بايد انتخاب كنيد. چاره‌اي نيست.
ندا به حرف‌هاي من گوش نمي‌داد. در نگاهش التماس بود. در نگاهش يك خواهش بزرگ بود. در نگاهش خواهش تائيد يكي از دروغ‌هاي بزرگي بود كه ما بي‌آنكه احساس شرمساري كنيم به هم، به فرزندانمان، به شاگردانمان، به دوستانمان، به بستگانمان حواله مي‌دهيم؛ دروغ‌هاي به قول خودمان مصلحت‌انديشانه.
شب تا ديروقت از اينكه روياي شاد بچه‌ها را بر هم زده بودم ناراحت بودم اما هر چه فكر كردم، ديدم هيچ مصلحت‌انديشيي اين حق را به من نمي‌دهد كه من با تحويل دروغي بزرگ به بچه‌ها آنها را از دانستن آنچه تا به حال واقع شده محروم كنم. فكر كردم جايي بايد جلوي سيل دروغ‌‌هايمان را بگيريم.

مسابقه محبوب‌ترين كتاب سال 1387

2010-05-06T12:27:00.000-07:00

مسابقه محبوب‌ترين كتاب سال 1387
تصورم بر اين بود كه پست قبلي نظرات بيشتري دريافت كند. طي يكي دو سال گذشته بيشتر گپ و گفت‌هاي من با ديگران پيرامون ادبيات امروز ايران گشته. راستش به غير از دو سه مورد محدود بقيه تا سر صحبت باز مي‌شد اولين سوالشان اين بود كه "حالا واقعا به نظر شما نويسنده‌ها، اين چرت و پرت‌هاي بي‌سرو ته داستانه؟" چند بار براي دوستان خارج از كشور ليست كتاب فرستادم و بعد ايميل‌هاي پر از بد و بيراهي دريافت كردم كه " آدم حسابي اين مزخرفات چي بود گفتي من بخونم؟"
بي‌تفاوتي دوستان وبلاگستان به پست قبل را سه جور مي‌توانم تفسير كنم. يا حال اهالي وبلاگستان خراب است، يا اساسا نقد من به ادبيات امروزمان وارد نيست و همان‌هايي كه من ادبيات كم‌عمق و بي‌محتوا مي‌خوانم از ديد اهالي وبلاگستان ارزشمند است و يا اساسا من در انتخاب كتاب اشتباه مي‌كنم و ميان تازه‌هاي نشر بدترينشان را ورق مي‌زنم. مورد اول را كنار مي‌گذارم اما بر سر مورد دوم و سوم حرف دارم.
جامعه ادبي مثل هر جامعه ديگري براي رشدش نياز به فاكتورهاي مختلف دارد. نياز دارد خفه‌‌اش نكنند، توي دهنش نزنند. نياز دارد حمايت مالي شود. نياز دارد سرمايه‌گذار داشته باشد. نياز به تبليغ و ترويج دارد. اما مهمتر از همه آنچه گفتم جامعه ادبي زماني "جامعه" مي‌شود كه در مقابل توليد كننده‌اش انبوهي مصرف‌كننده قرار بگيرد. نويسندگاني كه مخاطب نداشته باشند و مهمتر از آن مخاطبانش لب به سخن باز نكنند، حرف نزنند،جرات نكنند نظرشان را بيان كنند يا اساسا بلد نباشند نويسنده را به نقد بكشند نمي‌توانند به يك "جامعه" تبديل شوند. شبكه نويسندگان بدون شبكه مخاطبي كه اهل تعامل باشد شبكه ضعيف و نحيفي‌ست كه به باد هر سانسورچي رشته‌هايش از هم مي‌گسلد و پاره‌پاره مي‌شود. نويسنده‌اي كه بداند مخاطب دارد به هزار راه متوسل مي‌شود تا اثرش را به دست خواننده‌اش برساند، جرات مي‌كند پاي اثرش بايستد و برايش بها بپردازد. به ميان مردم مي‌رود و بيشتر از آنها و براي آنها مي‌نويسد. از ديد من نويسندگان بي‌مخاطب احساس زنده بودن نمي‌كنند و نويسنده‌اي كه شور زندگي ندارد چه مي‌تواند خلق كند.
قطعا نويسندگان دهه‌هاي اخير ما در عدم جذب مخاطب مقصرند اما جايي بايد اين دور باطل نويسنده درمانده،-‌ مخاطب وامانده شكسته شود. و البته در شرايط فعلي اين مخاطب است كه قدرت بيشتري دارد. هم تعدادش بيشتر است و هم زير بار در بدبختي و فقر نوشتن، زير بار توهين سانسور و زير بار حقارت ورود به باند‌هاي نشر و تبليغ له نشده. به گمانم احياي دوباره همين نفس‌هاي نيم‌بند نويسندگانمان تنها به مدد حضور مخاطبان امكان‌پذير است.
اين مقدمه طولاني را آوردم تا از همه دعوت كنم در مسابقه‌اي كه خوابگرد مطرح كرده شركت كنند. خوابگرد پيشنهاد داده اين بار نه هيات داوران كه مخاطبين ادبيات، پراقبال‌ترين اثر سال 1387 را انتخاب كنند. متن كامل فراخوان خوابگرد را در ادامه اين پست مي‌آورم. خوبي پيشنهاد خوابگرد اينست كه در انتهاي فراخوان ليستي از كتاب‌هاي منتشر شده سال 87 در حوزه ادبيات را آورده. همه ما فرصت داريم به عنوان مخاطب از ميان آنهايي كه خوانده‌ايم سه كتاب انتخاب كنيم. و فرصتي داريم تا حداقل چند كتاب منتشر شده در سال 87 را ورق بزنيم و به نويسندگانمان بگوئيم به عنوان مخاطب امروز ايران چه مي‌خواهيم بخوانيم و دغدغه ذهني‌مان چيست.
پي‌نوشت: در ارتباط با اين پست حرف‌هاي اميرحسين يزدان‌بد را هم بخوانيد.

محبوب‌ترین کتاب داستانی وبلاگ‌نویسان ایران

آیین شرکت در برنامه
۱) هر وبلاگ‌نویس باید حداکثر سه کتاب برگزیده‌ی داستانی خود را از میان آثاری که برای اولین بار درسال ۱۳۸۷ چاپ شده، به ترتیب از یکم تا سوم، در یک پست جداگانه اعلام کند و متن پست را همراه با آدرس مستقل مطلب در وبلاگ، نام وبلاگ (و در صورت تمایل نام خود) حداکثر تا تاریخ پنجم خردادماه۱۳۸۹ به ایمیل shokrollahi@khabgard.com بفرستد.
توجه کنید که برای پرهیز از تغییرات احتمالی در متن وبلاگ، باید اسامی برگزیدگان خود را نیز حتماً در متن ایمیل بیاورید. در غیر این صورت، کتاب‌هایی که در نخستین مراجعه به وبلاگ دیده شوند، در لیست نهایی ثبت خواهند شد.
۲) کتاب یکم سه امتیاز، دوم دو امتیاز و سوم یک امتیاز خواهد گرفت، و نهایتاً جمع امتیازها، سه برنده‌ی نهایی را مشخص خواهد کرد.
۳) قرار نیست آثار محبوب خود را به تفکیک مجموعه‌داستان و رمان اعلام کنید. این برنامه فقط برای انتخاب سه کتاب داستانی برتر از دیگاه وبلاگ‌نویسان است. بنابراین اگر وبلاگ‌نویسی سه کتاب برگزیده‌ی خود را به تفکیک مجموعه و رمان یا بدون اولویت ذکر کند، فقط کتاب‌های یکم تا سوم موجود در متن او (به ترتیب) در امتیازگیری شرکت داده خواهد شد.
۴) در ادامه‌ی این فراخوان، فهرستِ کمکی آثار داستانی سال ۱۳۸۷ و فهرستی از برندگان جوایز ادبی غیردولتی آمده است. مجبور نیستید لزوماً از میان این فهرست کمکی کتابی را برگزینید، قرار هم نیست همه‌ی آثار سال ۸۷ را خوانده باشید. فقط کافی ست کتاب محبوب‌تان (حتا اگر یکی باشد)، داستانی ایرانی در حوزه‌ی بزرگسال باشد که برای نخستین بار در سال ۱۳۸۷ منتشر شده باشد.

جزییات بیش‌تر:
۱) منظور از وبلاگ‌نویس، هر کسی ست که در فضای وب صفحه‌ای مستقل با آدرس مستقل برای نوشتن دارد، اعم از وبلاگ، سایت شخصی یا یک صفحه از یک سایت که بشود به صورت اختصاصی به آن لینکِ باز داد.
۲) فقط وبلاگ‌نویسانی می‌توانند در این برنامه مشارکت کنند که دستِ‌کم ده مطلب در وبلاگ‌شان منتشر کرده باشند و از تاریخ ایجاد وبلاگ‌شان نیز دستِ‌کم شش ماه گذشته باشد.
(با توجه به امکان عبور پنهان از این شرط، پرهیز از چنین کاری را به خود وبلاگ‌نویسان وامی‌گذاریم و اگر این خطا آشکار نباشد، بنا را بر اعتماد و راستی می‌گذاریم.)
۳) اگر همت کنید و افزون بر اعلام نام کتاب‌های محبوب خود، از یک خط تا هر قدر در باره‌ی آن‌ها نیز بنویسید، به هدف این برنامه بیش‌تر کمک کرده‌اید.
هم‌چنین اگر افزون بر نام کتاب‌های برگزیده، نام سایر آثاری را که خوانده‌اید، در کنار برگزیده‌های‌تان بنویسید، در معرفی این‌ آثار به دیگران کمک کرده‌اید.
۴) دستِ‌کم باید ۵۰ وبلاگ‌نویس در این «انتخاب عمومی» مشارکت کنند تا شکل رسمی بیابد. در غیر این صورت، نتیجه‌ی نهایی اعلام نخواهد شد.
۵) مهلت شرکت در برنامه، ممکن است تا ده روز بعد از ۵خرداد نیز تمدید شود.
۶) نام و لینک مطلبِ همه‌ی مشارکت‌کنندگان به نام خود ایشان یا وبلاگ‌شان در خوابگرد درج خواهد شد.
۷) این برنامه، جایزه‌ی خاصی برای برگزیدگان نهایی در نظر نگرفته است. در اوضاع کنونی، بهترین جایزه برای نویسندگان آثار برگزیده، نفس مشارکت وبلاگ‌نویسان و اعلام نظرشان است.
۸) اگر این برنامه با موفقیت برگزار شود، دوره‌های بعدی آن در زمانی مناسب‌تر و با ایده‌هایی بهتر برگزار خواهد شد.
۹) این برنامه را وبلاگ «خوابگرد» برگزار می‌کند، هیچ پشتیبان مالی ندارد و میزان موفقیت آن به میزان مشارکت همه‌ی شما بسته است. این برنامه از آنِ وبلاگ‌نویسان فارسی‌زبان است و هرگونه تلاش فرد فرد شما برای رونق بیش‌تر آن، به رونق این جامعه‌ی مجازی و نیز ادبیات داستانی ایران یاری می‌رساند.
شما نیز می‌توانید با انتشار این فراخوان در وبلاگ‌ها یا رسانه‌های دم دستِ خود یا با درج لوگو، به این برنامه کمک کنید.
۱۰) هنگام اعلام اسامی برگزیده، اگر میسر شد، گفت‌وگوهایی کوتاه با نویسندگان آثار نیز در خوابگرد منتشر خواهد شد.
۱۱) شرکت نویسندگانی که خود اثری در سال ۸۷ دارند، به شرط وبلاگ‌نویس بودن‌شان و نیز وبلاگ‌نویسان غیرایرانی که به زبان پارسی می‌نویسند، هیچ منعی ندارد.
فهرست‌های کمکی
یک بار دیگر تأکید می‌کنم که این برنامه برای انتخاب محبوب‌ترین کتاب از میان آثار سال ۱۳۸۷ است و آثاری که احیاناً این اواخر خوانده‌اید و مربوط است به سال ۱۳۸۸، در دوره‌ی بعدی این جایزه قرار خواهد گرفت که امیدواریم در زمانی مناسب‌تر برگزار شود. برای کمک به شما، در ادامه، هم فهرست برندگان و نامزدهای جوایز غیردولتی آمده، هم فهرست تقریباً کامل کل آثاری که در سال ۱۳۸۷ منتشر شده‌اند.
برندگان جوایز ادبی سال
جایزه‌ی نویسندگان و منتقدان مطبوعات:
رمان «نگران نباش» مهسا محب‌علی
مجموعه‌ی «برف و سمفونی ابری» پیمان اسماعیلی

جایزه‌ی هوشنگ گلشیری:
مجموعه‌داستان «آن‌جا که پنچرگیری‌ها تمام می‌شوند» حامد حبیبی و «برف و سمفونی ابری» پیمان اسماعیلی
مجموعه‌داستان اول «آویشن قشنگ نیست» حامد اسماعیلیون و «مرگ‌بازی» پدرام رضایی‌زاده
جایزه‌ی مهرگان:
رمان «مونالیزای منتشر» شاهرخ گیوا و تقدیر از «پری فراموشی» فرشته احمدی
مجموعه‌ی «برف و سمفونى ابرى» پیمان اسماعیلى و تقدیر از «هجوم آفتاب» قباد آذرآیین
جایزه‌ی روزی روزگاری:
رمان «بیژن و منیژه» جعفر مدرس‌صادقی
مجموعه‌ی «برف و سمفونى ابرى» پیمان اسماعیلى
جایزه‌ی ادبیات متفاوت واو:
رمان «دره‌ی پنهان» محمد قراچه‌داغی و تقدیر از «مونالیزای منتشر» شاهرخ گیوا
سایر نامزدهای این جوایز
رمان‌ها:
احتمالاً گم شده‌ام نوشته سارا سالار
روز هزار ساعت دارد نوشته فریدون حیدری ملک‌میان
دو قدم این ور خط نوشته احمد پوری
صورتک‌های تسلیم نوشته محمد ایوبی
نفس تنگی نوشته فرهاد حیدری گوران
مجموعه‌داستان‌ها:
آن‌ها چه کسانى بودند نوشته احمد آرام
در راه ویلا نوشته فریبا وفی
دیوانه در مهتاب نوشته حمیدرضا نجفی
شهر یک‌نفره نوشته مرجان بصیری
یک شب دیگر نوشته محبوبه میرقدیرى
مجموعه‌داستان‌های منتشرشده در سال ۱۳۸۷
۱ـ قباد آذرآیین، هجوم آفتاب، هیلا
۲‌ـ احمد آرام، آن‌ها چه کسانی بودند؟، افق
۳‌ـ مهدی اخوان لنگرودی، الا تی تی، ثالث
۴‌ـ محمدرحیم اخوت، این هم بهار، آگه
۵‌ـ محمدرحیم اخوت، داستان‌های ۸۴، آگه
۶‌ـ پیمان اسماعیلی، برف و سمفونی ابری، چشمه
۷‌ـ حامد اسماعیلیون، آویشن قشنگ نیست، ثالث
۸‌ـ علی الفتی، به روایت دوربین روسی، بوتیمار
۹‌ـ بهاره اله‌بخش، خط ترمز روی گیجگاه زن، رسش
۱۰‌ـ میترا الیاتی، کافه‌ی پری دریایی، چشمه
۱۱‌ـ لاله امینی‌پور، همه‌ی خاک‌های بیابان، رسش
۱۲‌ـ مرجان بصیری، شهر یک‌نفره، ققنوس
۱۳‌ـ احمد بیگدلی، آوای نهنگ، چشمه
۱۴‌ـ احمد بیگدلی، زمانی برای پنهان شدن، آگه
۱۵‌ـ محمدرضا پورجعفری، دیدار با خورشید، نیلوفر
۱۶‌ـ زهره چترچی، ما آدمهای بدی نبودیم، هنرکده
۱۷‌ـ عبدالحسین حاج‌سردار، از پشت شیشه‌ها، خجسته
۱۸‌ـ حامد حبیبی، آنجا که پنچرگیری‌ها تمام می‌شوند، ققنوس
۱۹‌ـ سحرالسادات حدیقه، سرخ سرخ چون انار، نوآور
۲۰‌ـ مجید دانش‌آراسته، خط خوش شهر، افراز
۲۱‌ـ پدرام رضایی‌زاده، مرگ‌بازی، چشمه
۲۲‌ـ غلامرضا رضایی، دختری با عطر آدامس خروس‌نشان، ثالث
۲۳‌ـ محمدآصف سلطان‌زاده، تویی که سرزمینت اینجا
۲۴‌ـ نقی سلیمانی، همه نوع تغییرات دماغ پذیرفته می‌شود، نیلوفر
۲۵‌ـ ناهید طباطبایی، ستاره سینما، خجسته
۲۶‌ـ شهریار عباسی، پیتزای برشته، افراز
۲۷‌ـ نرگس عباسی، خواهرم کلئوپاترا، ثالث
۲۸‌ـ محمدعلی علومی، وقایع‌نگاری بن لادن، هزاره ققنوس، (طنز)
۲۹‌ـ ناصر غیاثی، تاکسی‌نوشت دیگر، حوض نقره
۳۰‌ـ مژگان فرح‌آور مقدم، طنز تلخ شهر شلوغ، مهرتاب
۳۱‌ـ ناهید کبیری، پیراهن آبی، نگاه
۳۲‌ـ محمدرضا گودرزی، اگه تو بمیری، افق
۳۳‌ـ نیما مراقبی، بوی خوش یاس‌های امین‌الدوله، کاوش قلم
۳۴‌ـ مهدی مرعشی، نفس تنگ، چشمه
۳۵‌ـ کیومرث مسعودی، مرگ همین گوشه کنارهاست، افراز
۳۶‌ـ مهدی میرباقری، خیانت و داستانهای دیگر، افراز
۳۷‌ـ محبوبه میرقدیری، یک شب دیگر، روشنگران
۳۸‌ـ حمیدرضا نجفی، دیوانه در مهتاب، چشمه
۳۹‌ـ هادی نودهی، شمایل لرزان قدرت، ققنوس
۴۰‌ـ فریبا وفی، در راه ویلا، چشمه
۴۱‌ـ حسین یعقوبی، محرمانه‌های رومئو و ژولیت، مروارید (داستان‌های طنز)
رمان‌های منتشرشده در سال ۱۳۸۷
۱‌ـ محمدرحیم اخوت، نمی‌شود، آگه
۲‌ـ محمد بهارلو، عروس نیل، آگه
۳‌ـ فرهاد حیدری گوران، نفس تنگی، آگه
۴‌ـ احمد بیگدلی، زمانی برای پنهان شدن، آگه
۵‌ـ غلامرضا رضایی، وقتی فاخته می‌خواند، چشمه
۶‌ـ محمد قراچه داغی، درۀ پنهان، چشمه
۷‌ـ سارا سالار، احتمالا گم شده‌ام، چشمه
۸‌ـ مهسا محب علی، نگران نباش، چشمه
۹‌ـ احمد پوری، دو قدم این ور خط، چشمه
۱۰‌ـ فرهاد حسن زاده، مهمان مهتاب، افق
۱۱‌ـ زهره حکیمی، حال سگ، افق
۱۲‌ـ فریدون حیدری ملک‌میان، روز هزار ساعت دارد، افق
۱۳‌ـ لادن نیک نام، مورچه در ماه، افق
۱۴‌ـ مرجان ریاحی، پرچینی از اقاقیا، مرکز
۱۵‌ـ مرجان شیرمحمدی، این یک فصل دیگر است، مرکز
۱۶‌ـ جعفر مدرس صادقی، بیژن و منیژه، مرکز
۱۷‌ـ فریبا وفی، رازی در کوچه ها، مرکز
۱۸‌ـ محمد ایوبی، صورتک‌های تسلیم، افراز
۱۹‌ـ شهریار زمانی، زنی بدون کیف دستی، افراز
۲۰‌ـ شهریار عباسی، زنی پنهان در میان واژه‌ها، افراز
۲۱‌ـ علی صالحی، مسئله زن ها بودند، ثالث
۲۲‌ـ ناهید کبیری، کشتی ماه عسل، ثالث
۲۳‌ـ مسعود کیمیایی، حسد، ثالث
۲۴‌ـ آنها هیچ از بهشت نمی‌دانند، امین انصاری، ثالث
۲۵‌ـ مهکامه رحیم زاده، چه دیر، ققنوس
۲۶‌ـ عاطفه طیه، کجا می برند درختان مرده را، ققنوس
۲۷‌ـ شاهرخ گیوا، مونالیزای منتشر، ققنوس
۲۸‌ـ نادر وحید، خواب های گمشده، ققنوس
۲۹‌ـ داریوش مهرجویی، به خاطر یک فیلم بلند لعنتی، قطره
۳۰‌ـ ابراهیم یونسی، جنگ سایه‌ها و یک داستان دیگر، معین
۳۱‌ـ خنده را از من بگیر، جواد ماه‌زاده، هیلا
۳۲‌ـ پویا اشتهاردی، خاک، یوشیج (به هم پیوسته)
۳۳‌ـ صادق زیبا کلام، غریب آذری، بیدگل
۳۴‌ـ حسن اصغری، قهقهه‌ی باشکوه، آزادمهر
۳۵‌ـ پرویز رجبی، مارمولک‌ها هم غصه می خورند، اختران
۳۶‌ـ نادره پیشداد، چهارفصل، باغ نو
۳۷‌ـ فاطمه حسن پور، شوکت، روزگار
۳۸‌ـ در من فیلی خفته است، ثنا انصاری، داستان‌سرا
۳۹‌ـ ژیلا تقی‌زاده، جیبی پر از بادام و ماه، حوض نقره
۴۰‌ـ مجید قیصری، شماس شامی، افق
۴۱‌ـ فرشته احمدی، پری فراموشی، ققنوس
۴۲ـ بلقیس سلیمانی، خاله‌بازی، ققنوس

ادبيات- بخش اول

2010-04-26T11:40:00.003-07:00

قبل از سال جديد وعده داده بود عيدانه كتاب‌هاي ادبي بزرگسال هم معرفي كنم اما راستش هر چه كتابخانه‌ام را زير و رو كردم كتابي پيدا نكردم كه بتوانم با طيب خاطر معرفي‌اش كنم و بگويم ارزشش را دارد چند ساعتي وقت بگذاري و بخوانيش. از عيد به اين طرف فكر مي‌كردم ما چه‌مان شده؟ هنرمندانمان چه‌شان شده؟ اول فكر كردم بنشينم و سعي كنم يك‌بار براي خودم روشن كنم از ادبيات چه مي‌خواهم. شايد مشكل از خواستن من است.
براي من ادبيات عرصه گريز از محدوديت‌هاست. عرصه دنياي بدون بايد‌ها و نبايد‌ها. عرصه مجازهايي كه در دنياي واقعي اغلب غيرمجاز است. عرصه تجربه آدم‌هايي كه شانس سر راهم قرارشان نداده. يا اگر داده توان ارتباط با آنها را نداشته‌ام. عرصه ديدن درون آدم‌ها، عرصه شنيدن صداهايي كه دوست داشتم بشنوم اما نمي‌توانستم بشنوم. عرصه شنيدن صداي ضربان قلب يك مرد عاشق، يك زن آزاده، دختري كه بلوغش را كشف مي‌كند، پسري كه عشق به وطن به ميدان جنگش مي‌كشد. ادبيات براي من اين چيزهاست. ادبيات جائي‌ست كه من بي‌ترس از نكوهش همسايه‌ام مي‌توانم عاشق شوم. بي‌محابا آواز بخوانم. به ميدان جنگ بروم. با آدم‌‌ها همدردي كنم و بگويم دنيا عوض مي‌شود. ادبيات براي من جائي‌ست كه در بستر تلخي زندگي‌هايمان، زندگي‌هايي كه به هزار كثافت آلوده شده رد پاي عشق، دوستي، صلح و آزادي را ببينم. اما پا كه به دنياي ادبيات معاصر ايران مي‌گذارم به‌خصوص نوشته‌هاي دو دهه اخير نفسم مي‌گيرد. چقدر مرثيه‌سرايي، چقدر عزاداري، چقدر قهرمان‌هاي ضعيف وامانده حسرت‌زده، آن هم حسرت چه؟ حسرت گذشته‌اي كه هيچ حسرت برانگيز نيست. مي‌دانم جامعه ادبي‌مان گرفتار مشكل است اما آيا همه مشكلمان همان عامل بيروني‌ست؟ دقيق‌تر كه نگاه مي‌كنم مي‌بينم نمي‌توانم به اين سوال جواب مثبت بدهم. گيرمان هم فقط در جامعه ادبي نيست. گيرمان يك فرهنگ است. چندصد سال است براي گذشته‌مان مرثيه‌سرايي مي‌كنيم؟ چند صد سال است نويسند‌ه و شاعرمان عارف شده و گوشه نشيني اختيار كرده؟ چند صد سال است هر چه ميخوانيم اين عبارت پر از حسرت است كه " تا خواستيم كاري بكنيم فلان قوم و قبيله حمله كرد و آدم كشت و چشم درآورد و .." تاريخ كه خواندم تازه فهميدم آدم‌كشي و چشم‌درآوردن سنت چند هزارساله بشر است. كجا اين اتفاق نيفتاده؟ اما چقدر ملت‌ها تلخي روزهاي سخت را با شيريني آرزوهايي بزرگ و ايمان به آمدن روزهاي خوب پشت سرگذاشته‌اند؟
فكر مي‌كنم اين فرهنگ مشكل عام ماست و جامعه ادبي هم از اين گزند در امان نيست. پيدا كردن ريشه‌هاي اين فرهنگ در كليتش كار سختي‌ست اما مي‌شود در جامعه كوچك ادبي ريشه هاي اين سرخوردگي را پيدا كرد. بايد مشكلاتي كه به اين سرخوردگي مي‌انجامد را پيدا كنيم. مشكلاتي كه به "ما" اعضاي جامعه ادبي مربوط مي‌شود. ما كه نويسنده،‌خواننده، منتقد و ناشر اين دنياييم. توليد كننده، مصرف‌كننده و توزيع‌كننده اين كالاي فرهنگي هستيم. غير از مشكلات بيروني بايد دردي ميانمان، در بينمان وجود داشته باشد كه چنين راحت از پا درمان مي‌آورد.

نكات كليدي نوشتن يك فيلمنامه موفق،... براي سريال تلويزيوني در ايام عيد.

2010-04-10T21:47:00.000-07:00

آنهايي كه از قديم خواننده وبلاگ من و لينك‌هايم بوده‌‌اند كم و بيش ته‌راني را با وبلاگ طنزش به ياد مي‌آورند. اين پست نوشته ته‌راني است.

اگر فكر مي‌كنيد فيلمنامه نويسي كار مشكلي است، يا خلاقيت مادرزادي مي‌خواهد، يا بايد اهل ادب و داستان نويسي و هنر باشيد، يا خوره‌ي فيلم باشيد، يا هزار اما اگر ديگر...، سخت در اشتباهيد... با خواندن و رعايت نكات زير، شما هم مي‌توانيد در سه سوت، فيلمنامه نويس شويد، چرا كه نه! پس يك نفس عميق بكشيد، به خود اعتماد به نفس بدهيد و نوشته زير را به دقت بخوانيد.
1- موضوع بر سر ازدواج آقاپسر الف و دخترخانم ب است. در همان جلسه اول اين موضوع را آشكار كنيد. آقا پسرالف عاشق دخترخانم ب است، اما... خانواده‌هاي آنها از دو طبقه‌ي اجتماعي متفاوتند. قسمت اول بايد به معرفي خانواده‌هاي اين دو جوان عاشق بپردازيد و حدود صد نفر، از تمام فك و فاميل‌هاي نسبي و سببي عروس و داماد آينده گرفته تا همسايه‌ها و بقال محله را همان جلسه اول معرفي كنيد. در چند دقيقه‌ي آخر، بايد گرهي را كه بر سر ازدواج اين دو جوان وجود دارد، آشكار سازيد، مثلاً: خبر فوت ناگهاني عمه بزرگه‌ي عروس خانم.
(توجه: تمام شخصيت‌هاي شما بايد به نحوي، ظاهري يا باطني، غير عادي باشند، دليل آن مهم نيست، فقط بايد جالب و كمي خنده‌دار به‌نظر برسند.)
2- از همين جا گره گذاري را در داستان شروع كنيد. توجه داشته باشيد شما سيزده قسمت بايد داستانتان را كش دهيد... جلسه اول اختصاص به آغاز ماجرا دارد و جلسه آخر بايد فرجام آن مشخص شود، پس در يازده قسمت سريال، يازده گره‌ي عجيب و غريب بر سر راه اين دو جوان بيفكنيد. به چند نمونه از اين گره‌ها اشاره مي‌كنم: دزديده شدن ماشين پدر عروس و سوءظن به برادر خلاف‌كار داماد، اخراج داماد از محل كار و سعي او براي پنهان نگه‌داشتن موضوع، آشكار شدن اين موضوع كه داماد پسري هشت ساله دارد و هيچ كس از اين موضوع خبر ندارد، وجود يك رابطه‌ي مثلثي، مثل پيدا شدن سر و كله‌ي يك آدم لمپن كه مزاحم عروس خانم مي‌شود و اين موضوع باعث غيرتي شدن آقاي داماد مي‌شود، هوايي شدن عروس خانم براي سفر به خارج و ادامه‌ي تحصيل و صرف نظر از ازدواج...
(توجه: بعضي از گره‌ها، به‌فراخور موضوع مي‌توانند تا چند جلسه ادامه (كش) پيدا كنند. نكته مهم اينكه، لازم نيست در ميانه‌ي داستان گره‌گشايي انجام گيرد، بلكه لازم است، تمام گره‌هاي داستان در جلسه آخر و به طور زنجيروار گشوده شوند.)
3- در جلسه‌ي آخر حتماً بايد عروسي سر بگيرد. بهتر است مكان عروسي همان خانه‌ي حياط‌دار عروس يا داماد باشد، چون هزينه‌ي اجاره‌ي مكان جديد براي فيلم‌برداري يك قسمت، عقلاً به‌صرفه نيست. سر در خانه را رسيه‌كشي شده، با مشعل‌هاي روشن در دوطرف آن تصوير كنيد و آقايان را در حياط جا دهيد، حتي اگر زمستان است، و خانم‌ها را در درون خانه يا سمت ديگر حياط. نگران چيزي نباشيد. جلسه‌ي آخر چون قرار است تمام گره‌هاي داستان گشوده شود و مجلس شادي و بزن و بكوب برپا گردد، كسي به جزييات داستان شما گير نمي‌دهد.
(توجه: لازم است تمام شخصيت‌هاي داستان، اعم از اصلي و فرعي و سياهي‌لشكر، به مجلس عروسي دعوت شوند.)
4- پردازش شخصيت‌ها در سريال خيلي مهم نيست، اما يادتان باشد حتماً بايد از شخصيت‌هاي كليشه‌اي مانند، مرد چاق، زن فضول، داماد ابله، عروس مشنگ، برادر داماد بُكسي، مادر عروس وسواسي، همسايه‌ي فضول، بقال شهرستاني با لهجه‌ي غليظ و در آخر يك پيرمرد ريش و مو سفيد كه خوب و بد سرش مي‌شود و درس‌هاي اخلاقي مي‌دهد و قرار است ماجرهاي داستان را، به‌نحوي مناسب و خانوادگي كه بدآموزي نداشته باشد، حل فصل كند در داستان استفاده كنيد. بهتر است مردهاي قهرمان قصه، كمي ابله، داراي هيجانات آني، گيج و تنبل، و زن‌هاي قصه، كمي مكار و غيرقابل اطمينان، حساب‌گر اما سطحي‌نگر، جيغ‌جيغو و داراي دست‌پخت خوب باشند.
(توجه: علي‌رغم اينكه سريال سيزده قسمته است، اما شما زمان زيادي نداريد تا صرف شخصيت‌پردازي كنيد. تمام زواياي پنهان و آشكار شخصيت‌هاي متعدد داستان شما، در همان جلسه‌ي اول، بايد براي ببينده معلوم شود. بنابراين لازم است از همان كاراكتر‌هاي رايج كه به بعضي هنرپيشه‌ها چسبيده و همه‌ي مردم هم با آن‌ها آشنا هستند، مثل: آدم گيج: مهران رجبي، پسر لوده :علي صادقي، مرد عصبي: حميد لولايي و ... بهره ببريد.)
5- استفاده از تكه كلام‌هاي روز و ساختن چند تكه كلام جديد از واجبات يك داستان موفق است. شخصيت‌هاي داستان، دم به دقيقه بايد اين تكه كلام‌ها را تكرار كنند تا ملكه ذهن بيننده سريال شود و تا چند ماه بعد، همه مردم در گفتگوهاي روزمره خود، به‌تقليد اداي هنرپيشه‌ها را درآورند.
(توجه: روي يك تكه كلام بيشتر از بقيه تكيه كنيد.)
6- داستان حتماً بايد در تهران روايت شود، بخشي در نيمه‌ي شمالي و بخشي در نيمه‌ي جنوبي شهر. اگر ديديد تهيه كننده موافق است، شخصيت‌ها مي‌توانند به مشهد يا شمال، با قطار يا اتوبوس سفر كنند و چند قسمتي هم در آنجا ساخته شود.
(توجه: بزن و بكوب، تعقيب و گريز را در حين سفر دسته جمعي شخصيت‌ها فراموش نكنيد.)
حالا كه با نكات كليدي نوشتن يك فيلمنامه موفق، براي سريالي كه قرار است در ايام عيد نوروز پخش شود، آشنا شديد و ديديد چقدر كار ساده‌اي است، همين حالا دست به قلم شويد. به اميد اينكه سال آينده، سريال شما از تلويزيون پخش شود.
(توجه: به تهيه كننده سفارش كنيد كه تبليغات سريال را فراموش نكند. در آنوس پخش سريال، حتماً بايد چند جمله‌ي كليدي مثل: دوستت دارم، دلم رو شكوندي، بابا من زن مي‌خوام، مي‌زنم خودم رو مي‌كشم ها! (با لحن تهديد آميز) گنجانده شود. ضمناً در حين پخش سريال بايد چندين مصاحبه از شهروندان پخش شود كه در آن همه آنها از تماشاي سريال ابراز رضايت مي‌كنند، تا هر آنكس كه از تماشاي سريال، لذت نمي‌برد، در عقل خود شك كند.)
پي‌نوشت: بُكسي: بكسي به آن دسته از فرزندان برومند اين آب و خاك اتلاق مي‌شود كه باباي پول‌دار دارند. خودشان غم ندارند. موهاشان سيخ‌سيخي‌ست. شلوار جين‌‌هاي تنگ آويزان مي‌پوشند يا موهاي مش‌كرده، لب‌هاي بوتاكس زده و ابروهاي تاتو شده دارند. در سريال‌هاي تلويزيوني اين بكسي‌هاي ماده عينكشان را بالاي سر، روي روسري نصب مي‌كنند.

عيدانه

2010-03-20T13:33:00.001-07:00

سراومد زمستون
دست هايم را در باغچه كاشته‌ام
لبخند انتظارمان را مي‌كشد.

برسد به درگاه الهي

2010-03-17T08:31:00.001-07:00

سلام درگاه الهي
حالتان چطوره؟ اميدوارم خستگي رسيدگي به نامه‌هاي سال نو ميلادي از تنتان درآمده باشه و قبراق و سرحال آماده رسيدگي به درخواست‌هاي اين‌ور زميني‌ها باشيد. همين اول نامه اين مسئله را روشن كنم كه جانم به فدايتان بعضي‌ها دوبار نامه مي‌نويسند. يك بار سر سال نو ميلادي، يك بار هم عيد نوروز. اين بخت برگشته‌ها يا سيتي‌زن‌هاي آمريكا و كانادا هستند كه در تمام عمرشان بيشتر از پنج شش سال ينگه دنيا زندگي نكرده‌اند يا مهاجران دوست‌داشتني‌مان كه بيچاره‌ها تكليفشان با روز آرزوي بزرگ و شروع دوباره سال معلوم نيست. جان همان فرشته‌هاي خوشگلتان اول به نامه‌هاي ما تك عيدها رسيدگي كنيد بعد اگر فرصتي بود به آنها هم بپردازيد. مي‌دانم نامه‌هايمان كم و بيش شبيه هم است. بنده تكرار مكررات نمي‌كنم، همان عرايض دوستان را دارم فقط خواستم نكات ديگري را هم متذكر بشوم.
قربانتان بروم آن بالا هم كه مثل اين پايين خر تو خر است. به پير به پيغمير ما جهان سومي‌ها انقدر درد و مرض داريم كه وقتي براي سوراخ كردن لايه ازن و از اين حرف‌ها نداريم. باور كنيد انقلاب صنعتي را هم ديگران راه انداختند و فتنه گرم شدن زمين كار انگليسي‌هاي پدرسوخته‌ست. درگاه الهي جان چرا ما را با چوب مي‌زني؟ امسال دريغ از يك چس برف. دريغ از يك دل سير باران. دريغ از باد. دريغ از بوي زندگي. مثلا اين گربه وامانده پير چند شكم زائيده چهار فصل است. حالا خشك‌ساليش يك طرف چرا با اين حال خراب سربه‌ سرمان گذاشتيد. به جان همان فرشته‌هايتان كه قربانشان بروم هر روز صبح بوي بهار مي‌آمد. چنان بوي بهار مي‌آمد كه خيال مي‌كردي به ظهر نرسيده پرنده‌هاي مهاجر برمي‌گردند و همه جا سبز مي‌شود و شكوفه ها باز مي شوند و... اما خورشيدتان كه به وسط آسمان مي‌رسيد از زور دود و صدا و كثافت مي‌خواستي خفه شوي، آنهم چه خفه شدني. شب هم كه مي‌شد عين افسرده‌هاي مادرمرده زل مي‌زديم به آن چهار تكه ابري كه معلوم نبود براي چه مي‌فرستادي. نه زور باريدن داشت، نه توان ايستادن. تا صبح فقط رطوبتش نويد بهار مي‌داد و صبح عين جن بسم‌الله ديده ناپديد مي‌شد. قربان آن درگاهتان بروم اين رسمش نيست. دعايمان را كه مستجاب نمي كنيد لااقل زخممان را نمك نپاشيد.
دوم اينكه قربانتان بروم خودتان بهتر از من مي‌دانيد كه اينجا بي‌اخلاقي بيداد مي‌كند. البته بي‌اخلاقي جنسي را نمي‌گويم كه در اين يك مورد چنان تركانديم كه بعد‌ها غربي‌ها از شنيدن روند تغيير روابط جنسي در ايران دهنشان باز بماند. با اين يكي كار ندارم، موضوع كمي پيچيده‌ست و راستش را بخواهيد گريزناپذير هم هست اما مشكل، اخلاقيات روزمره ماست كه سالهاست به كثافت كشيده شده. اين شاگردهاي من سر كلاس مثل آب خوردن تقلب مي‌كنند و بعدش هم با افتخار از فعاليت جمعي‌شان حرف مي‌زنند. هر كدامشان مي‌توانند يك ساعتي در باب هيجان ناشي از تقلب، تبحر در تقلب، ابعاد انساني تقلب، ابعاد اجتماعي تقلب، ابعاد فلسفي تقلب و خلاصه در هر عنواني كه فكرش را بكنيد سنخراني كنند. درس نمي‌خوانند و نمره بيست مي‌خواهند و برايشان عجيب است چطور من كه پول باباي محترمشان را مي‌گيرم مي‌گذارم گوشه جيبم، بهشان كيلويي نمره نمي‌دهم بعد هم كه مي‌گويم نابرده رنج گنج.. برايم شيشكي مي‌بندند. البته اين طفل معصوم‌ها تقصير ندارند باور كنيد تمام زندگيمان شده همين شيشكي‌ها. همه دست به نقد چند تا شيشكي تپل ته جيبمان هست و تحويل همديگر مي‌دهيم. جلوي پاركينگ همديگر پارك مي‌كنيم، مي‌ماليم به ماشين ديگران و مي‌گذاريم مي‌رويم، يك جمله راست توي دهنمان نمي چرخد، زيرميزي، روميزي، وسط ميزي، پول چايي، پول نسكافه، مشتلق، نون و پنير بچه‌ها، يه جعبه شيريني واسه خانم خونه مي‌گيريم و مي‌دهيم و روي همه اينها يك شيشكي مي‌بنديم. حالا بيا و بگو آقا جان باور كنيد آب كه سر مي‌رود از يك جايي قل‌قلش شروع شده بود ديگر. قربانتان شوم يك سري چوب و چماق دست آن دو فرشته‌ات كه سر شانه‌هايمان نشسته بده بگو گاه‌گاهي ضربه‌اي هم به سرمان بزنند كه يادمان بيفتد خودمان كرديم كه لعنت بر خودمان باد. ما كه چپ و راست مي‌خوريم دو تا هم از فرشته‌هاي شما بخوريم كه حداقل يك دردي را دوا كند.
قربان درگاهتان بشوم يك عرض مختصر ديگر هم دارم. يك فكري بكنيد اين انگشت اشاره ما به جاي آنكه سوي ديگران بچرخد گاهي هم سوي خودمان بچرخد. براي شما كه كاري ندارد. نهايتش يك دستكاري ژنتيكي ساده است. شايد اينطوري چشممان باز شود و دنيا و تاريخ بشر و عالم و آدم‌ را براي خوب نبودن زندگيمان محكوم نكنيم. باور كنيد زبانم مو درآورد از بس سر كلاس‌هايم جمله‌هاي بچه‌ها را تصحيح كردم و جاي عبارت رايج و غلط "اين مردم" (با لحن تحقير بخوانيد) واژه مهجور و از ياد رفته "ما" را گذاشتم.
نامه طولاني شد ببخشيد. مي‌دانم كار زياد داريد و بايد بقيه نامه‌ها را هم بخوانيد. حرف آخر، درگاه الهي! جانم به فدايتان، اگر هيچكدام از خواسته‌هاي ما را هم برآورده نكرديد اشكالي ندارد. ما عادت داريم فقط تحملمان را زياد كن. من مي‌دانم، شما هم مي‌دانيد كه همين سه هزار سال اولش مشكل است. بعدش مي‌افتيم در سرازيري.

ارداتمند شما، چپ‌كوك

امسال براي بچه‌ها کتاب بخريد

2010-03-06T21:39:00.000-08:00

يکي از بزرگ‌ترين گرفتاري‌هاي من در سال‌هاي گذشته معرفي کتاب براي گروه سني نوجوان بود. والدين نوجوانان با سلايق و علايق مختلف گرفتار انواع فوبياها هستند. از اينکه دختر و پسرشان با عشق مواجه شوند مي‌ترسند، از ايدئولوژي‌هاي شفاف و پرقدرت مي‌ترسند، از آزادگي -‌ و نه آزادي‌-‌ مي‌ترسند، از کولي‌ها، جهان‌گردها، قهرمانان مي‌ترسند. والديني که من در طول سال‌هاي تدريسم شناختم دوست دارند همه اين‌ها را بچه‌هايشان چنان در قصه‌ها بخوانند که باور کنند زنان و مردان عاشق، متفکر، آزادمنش اما اخلاق‌گرا، کولي‌ها و جهانگردها و قهرمان‌ها فقط در قصه‌ها موجودند و جايي در دنياي واقعي ندارند. فوبياها آموزه‌هاي مهم زندگي انساني را هم به شدت تحت‌الشعاع قرار داد. آموزه‌هاي اخلاقي، آموزه‌هاي تمدن بشري، آموزه‌هاي همزيستي مسالمت‌آميز فداي فوبياها شد. در طول چند سال گذشته سيل کتاب‌هاي بي‌محتوا بازار را پر کرد. داستان‌هاي سريالي با دراکولاهاي خون خوار، حيوان‌هاي آدم‌نما، آدم‌هاي حيوا‌ن‌نما، داستان‌هاي تخيلي فقط ترسناک، فقط و فقط ترسناک، بدون معما، بدون آموزه‌اي براي ياد گرفتن.

طي دو سال گذشته نشر افق اقدام به انتشار مجموعه‌هايي براي نوجوانان کرده‌است. شما براي هر جنس و سليقه‌اي مي‌توانيد کتابي در قفسه نوجوان نشر افق پيدا کنيد. اما پيشنهاد‌هاي من :

براي پنجم دبستاني‌ها و اول راهنمايي‌ها مجموعه "جودي‌ دمدمي" را بخريد. داستان سريالي دختري سر به هوا و پر از آرزو که شيطان است و خواسته‌هايش هم امروزي‌ست مثلا مي‌خواهد معروف شود يا مي‌خواهد دکتر شود. کتاب نه تنها به زيبايي معيارهاي اخلاقي زندگي امروز را تعريف مي‌کند مثلا به تعريف شهرت مي‌پردازند بلکه راه‌کارهاي عملي براي رشد شخصيت نوجوانان ارائه مي‌دهد. مثلا در بخشي از کتاب مي‌خوانيد که در يخچال خانواده جودي، محل نصب افتخارات خانوادگي‌ست. از نمره بيستي که جودي در امتحان گرفته تا يک نقاشي خلاقانه يا يک بيت شعر. به اين ترتيب خانواده جودي براي فرزندانش هويت‌سازي مي‌کند و اعتبار "عمل افتخار‌آميز" را تعريف مي‌کند.

براي دوم و سوم راهنمايي‌ها از جلد‌هاي مجموعه کلکسيون کلاسيک جهان خريداري کنيد. نشر افق اقدام به انتشار مهمترين آثار کلاسيک قابل مطالعه براي نوجوانان کرده است. از بابالنگ‌دراز گرفته تا آرزو‌هاي بزرگ. مجموعه کلاسيک‌هاي جهان مجموعه خوبيست براي آشنا شدن تقريبا بي‌خطر با ادبيات کلاسيک. آنها که جربزه‌اش را داشته باشند بعدها خطرش را به جان خواهند خريد. علي‌الحساب بچه‌هايمان با آموزه‌هاي انساني آشنا مي‌شوند.

براي دبيرستاني‌ها از مجموعه داستان فکر ايراني کتاب بخريد. مجموعه‌اي که گمان کنم همچنان در حال کامل شدن است. هر جلدش به موضوعي در رابطه با تاريخ ايران اختصاص دارد و دوره‌اش دوره‌اي شيرين از تاريخ ايران است. به غير از اين مجموعه تاريخ ترسناک در شش جلد نوجوانان را با نگاهي متفاوت نسبت به غرب آشنا مي‌کند.

اما به غير از کتاب‌هاي انتشارات افق چند مجموعه خوب ديگر را هم پيشنهاد مي‌کنم.

مجموعه کتاب‌هاي آگاتاکريستي ذهن بچه‌هاي دوره راهنمايي را خيلي خوب به بازي مي‌گيرد و کمکشان مي‌کند شخصيت شناسي کنند. معما حل کنند و مهم‌تر از همه ياد بگيرند صبر کنند تا قاتل پيدا شود. مجموعه کارهاي آگاتاکريستي با ترجمه نسبتا خوب در بازار کتاب پيدا مي‌شود.

مجموعه تاريخ جهان را راستش نمي‌دانم كدام انتشارات منتشر كرده اما تعداد مجلداتش بالاي پانزده جلد است. هر جلد به موضوعي اختصاص دارد مثلا يونان باستان، قرون وسطي يا حتي تعريف بعضي واژه‌ها مثل انقلاب صنعتي. مجموعه به زبان ساده براي نوجوان‌ها نوشته شده، كتاب‌ها كم‌حجمند و مطالعه‌شان هم بسيار آسان و جلد‌هاي گالينگورش با رنگ‌هاي تند اغلب براي بچه‌ها جذاب است.

براي تازه جوان شده‌ها يک مجموعه و يک کتاب پيشنهاد مي‌کنم. از خريد هيچکدامشان پشيمان نميشويد. "کتاب کوچک سياست" نوشته ادن وله (نشر اختران) به زبان ساده مي‌گويد سياست چگونه پديد آمده است. البته کتاب با سياست نوشته و بعضي جاهايش، حسابي بعضي جاهاي ما جهان‌سومي‌‌ها را درد مي‌آورد. اما اگر کتاب را با اين سياست بخوانيد که يک استاد علوم سياسي فرانسوي آنرا نوشته چيزهاي زيادي دستگيرتان مي‌شود. مجموعه تاريخ تمدن و فرهنگ جهان را هم در چهار جلد چند سال پيش طرح نو منتشر کرد. کتاب به زبان ساده و رنگي‌ست. خواندنش شيرين است. به خصوص که از منظر فرهنگ به تاريخ نگاه مي‌کند. ابتداي هر بخش يك نمودار زماني وجود دارد كه فقط مطالعه همان يك نمودار نيم‌ساعتي به بازي‌تان مي‌گيرد چون در هر نمودار مي‌فهميد همزمان با فلان واقعه تاريخي در انگستان در چين، كره، ايران يا مكزيك چه اتفاقات مهمي افتاده و دست آخر چيزهاي عجيب و غريبي از نمودار‌ها كشف مي‌كنيد. فقط نبايد از ياد برد که کتاب را اساتيد تاريخ آمريکايي براي نوجوانان و جوانان آمريکايي چنان نوشته‌اند که آمريکايي‌هاي شناختي آمريکايي از جهان داشته باشند. با اين حال چهار جلدش آنقدر خواندني هست که گاهي هوس کنيد قسمت‌هايي از آن را بيش از يک بار بخوانيد.

اگر فرصت شد عيدي‌هاي ادبي را هم خواهم نوشت.

پ.ن : ديگر پيشنهادهاي كتاب كودك را در اينجا و اينجا بخوانيد

گپي در كلاس دوم راهنمايي

2010-02-23T22:42:00.001-08:00

قرار بود تيم بازنده بازي فرهنگ لغت، امروز بچه‌هاي كلاس رو به چيپس و ماست مهمون كنه. درس رو دادم و بيست دقيقه آخر دور هم نشستيم تا چيپس و ماست بخوريم و حرف بزنيم. گپ‌هاي ساده بهانه‌اي مي‌شه تا هم من بهتر فكر بچه‌ها رو بشناسم هم بچه‌ها ياد بگيرند بحث كنند. بعد از كمي حرف زدن از مثلث برمودا و رويانا و حيات در ديگر كرات كه معمولا بحث مورد علاقه نوجوون‌هاست ازشون پرسيدم: بچه‌ها به نظر شما ما چكار كنيم كه زندگي بهتري داشته باشيم؟ ماندانا بلافاصله دستش رو بلند كرد. دختر شيطون باهوشيه، زياد كتاب مي‌خونه، خوب حرف مي‌زنه و در فعاليت‌هاي اجتماعي مدرسه معمولا نقش مهمي ايفا مي‌كنه. ماندانا گفت: خانوم به نظر من آدم زماني مي‌تونه زندگي خوب داشته باشه كه اولا هيچ غمي نداشته باشه، دوما پشتش گرم باشه بدونه حمايتش مي‌كنن، ديگه بايد خوب درس بخونه، وقتي خوب درس بخوني كار خوب پيدا مي‌كني و درآمدت هم خوب مي‌شه. مي‌توني هر چي دلت مي‌خواد بخري يا هر سفري دلت مي‌خواد بري، بايد ازدواج خوبم بكني. اينا باشه ديگه زندگي خوب مي‌شه. ياسمن با هيجان انگشت سبابه‌ش رو تو هوا تكون مي‌داد: خانوم من كاملا مخالفم. به نظرم اونايي كه توي زندگي‌شون سختي مي‌كشن زندگي‌‌هاي بهتري دارن. مثلا اونايي كه تو بچگي پدر يا مادرشون رو از دست مي‌دن اصلا انگيزه بيشتري دارن اما مثلا بچه‌هايي كه يكي يكدونن و همه چي دارن هميشه ناراحتن چون انگيزه ندارن. ناديا گفت خانوم من بگم . من با ياسمن مخالفم به نظرم زيادي سختي كشيدنم خوب نيست مثلا من وقتي خيلي درس مي‌خونم علاقه‌م رو كلا از دست مي‌دم. سختي يه كمش خوبه اما زيادش آدم رو نا اميد مي‌كنه. ماندانا دوباره دستش رو بالا برد: خانوم من يه نكته مهم يادم رفت. براي اينكه خوب زندگي كني بايد از ايران بري. اينجا نمي‌شه خوب زندگي كرد. پرسيدم :چرا؟
-‌ خب براي اينكه به آدم ارزش نمي‌دن. يه نفر سي سال عمرش رو مي‌ذاره درس مي‌خونه دكتر مي‌شه، فوق دكترا مي‌گيره بعدش چي؟ ماهي چهار ميليون تومن بيشتر در نمياره. خب چه جوري با چهارميليون تومن يه خانواده چهار نفري رو بگردوني؟
كيميا گفت: چهار ميليون تومن؟ مامان من همش هشتصد تومن مي‌گيره. ساناز گفت: من شنيدم بعضيا چهارصد تومن در ماه مي‌گيرن. دنيا گفت: اين ديگه شايعه‌ست. مگه مي‌شه. ناديا گفت: خانوم مامان و باباي من مي‌گن آدم وقتي مي‌تونه خوب زندگي كنه كه توي كشور خودش باشه. كيميا گفت: آره، ببين ماندانا ما به افغانيا چه جوري نگاه مي‌كنيم. خارجيا هم به ما همين‌جوري نگاه مي‌كنن. دلارام گفت: خانوم تو دانشگاه ... دو تا استاد افغاني هست. استاد دانشگاهن اما من وقتي مي‌بينمشون يه جوري مي‌شم انگار كارگرمونه. ماندانا گفت: ما رو با افغانيا نبايد مقايسه كني. اونا همشون كارگرن، بيسوادن. خودشون كاري كردن كه ما اينجوري فكر كنيم. فاطمه گفت: نه اصلا اينجوري نيست خانوم من يه افغانيه رو مي‌شناختم معدل پيش دانشگاهيش نوزده و نيم بود اما نگذاشتن بره دانشگاه. كيميا گفت: بابا ما باغ لواسونمون تا زماني كه دست افغانيا بود آباد بود تا داديم دست ايرانيا خراب شد. آزيتا گفت: راست مي‌گه ماندانا ديگه مگه كارگراي زمين تنيسمون افغاني نيستن كارشون خيلي خوبه. ماندانا گفت: ما كه كارگر نيستيم. اصلا ما نبايد كارگري كنيم. ما فرزندهاي كوروش هستيم. ساناز گفت: من موافقم كه آدم بايد جايي بره كه بهش احترام بذارن اما بالاخره يه ذره هم آدم بايد مقاومت كنه. كيميا گفت: اگه همه بذارن برن پس كي اينجا رو درست كنه. تو وطن‌فروشي ماندانا. ماندانا گفت: من وطنم رو دوست دارم ولي وقتي بهم احترام نمي‌ذارن بايد برم. مگه آدم چند بار زندگي مي‌كنه. فاطمه گفت: من مي‌گم بايد بمونيم تو كشورمون. ساناز گفت: بچه‌ها ولي خدا وكيلي هيچ‌كدوممون كاري نمي‌كنيم. الان هممون مي‌بينيم بارون نمياد خب لااقل آب كمتر مصرف كنيم. دنيا گفت: ساناز تو مشكلت آبه؟ ساناز گفت: بالاخره اينم هست ديگه هميشه شير آب‌ها بازه. خب خارج هميناش درسته ديگه. ماندانا گفت: من مطمئنم اينجا درست نمي‌شه. مردم ما اصلا يه جورين. فاطمه گفت: چه جورين؟ زنگ خورد. بچه‌ها از جا پريدن. همه خنده‌كنان از كلاس ريختن بيرون. كمرم درد مي‌كرد. نمي‌تونستم از روي صندلي بلند بشم اما حرف‌هاي بچه‌ها حسابي بهم چسبيده بود. حسابي.

چيزي از جنس درد دل

2010-02-12T11:24:00.001-08:00

دور هم نشسته‌ايم، گپ مي‌زنيم، مي‌گوئيم، مي‌خنديم و ناگهان براي لحظاتي كوتاه سكوتي دردناك ميانمان مي‌نشيند. انگار براي ثانيه‌هايي فراموش مي‌كنيم پشت نقابمان پنهان شده‌ايم. آه مي‌كشيم؛ از ته دل و سرخودگي‌هايمان به همين سادگي لو مي‌رود. من بارها در جمع هم‌سن و سالانم اين صحنه را تجربه كرده‌ام.
هميشه گوشه‌اي از ذهنم به اين مسئله فكر كرده‌ام كه مگر مي‌شود "همه" ما در سي و چند سال زندگي‌مان بازنده بوده باشيم. آن هم در شرايطي كه ظاهر زندگي‌هايمان چندان نشاني از بازنده بودن ندارد. حداقل كاستي‌هاي زندگيمان خيلي متوجه كم‌كاري‌هاي شخصي‌مان نيست. نمي‌دانم چرا، اما در طول اين سال‌ها كه به سرخوردگي‌هايمان فكر كرده‌ام در تلاشي كور و خسته‌كننده اغلب به دوران نوجواني مي‌رسم. جايي كه آرزوهايمان شكل گرفت. بارها با خودم فكر كردم چقدر آرزو داشتم؟ چند تا؟ بعد چطور از بينشان هدفم را انتخاب كردم؟ اصلا هدفي انتخاب كردم يا همان‌طور مثل سگ بدبخت وامانده‌اي كه دنبال صاحبش مي‌دود دنبال روياهاي خامم دويدم؟ سعي كردم به خاطر بياورم آيا كسي در مورد آرزوهايم از من سوالي كرد؟ كسي كمكم كرد حد فاصل رويا و هدف را تشخيص دهم؟ كسي كمكم كرد روياهايم را واقعيت‌سنجي كنم و ببينم روياهايم چطور، چقدر و كي مي‌تواند به واقعيت بپيوندد؟ كسي كمك كرد بهاي رسيدن به روياهايم را تخمين بزنم و ببينم پرداخت هزينه‌اش در توانم هست يا نه؟
با اينكه بحث آرزو و هدف جزء سيلابس درس نوشتار خلاق راهنمايي نبود اما چنان ذهنم گرفتار سرخوردگي بود و چنان كنجكاو بودم ببينم نوجوانان امروز سرزمينم چه فكر مي‌كنند كه دو جلسه از كلاسم را به آرزو اختصاص دادم. تصميم گرفتم براي بچه‌ها يكي از جلد‌هاي كتاب جودي دمدمي را بخوانم، داستاني كه در آن دختر دوازده ساله‌اي روياي مشهور شدن دارد البته نه در حد آنجلينا جولي، او فقط مي‌خواهد آنقدر مشهور شود كه عكسش در روزنامه محلي‌شان چاپ شود، مثلا در مسابقه دارنده بامزه‌ترين حيوان خانگي برنده شود. پيش از خواندن داستان از بچه‌ها پرسيدم چه آرزوهايي دارند؟ بچه‌ها فقط نگاهم مي‌كردند. براي آنكه احساس آرامش كنند كمي برايشان از آرزوهاي بچه‌گي خودم گفتم؛ از آرزوي امپراتور شدن، جانورشناس شدن، از آرزوي داشتن يك خانه شكلاتي درست مثل همان كه در داستان هنسل و گرتل بود. بچه‌ها با تعجب نگاهم مي‌كردند. شقايق اولين كسي بود كه جرات حرف زدن پيدا كرد گفت هدفش اينست كه فضانورد بشود، پگاه گفت مي‌خواهد مهندس معمار بشود چون پدرش معمار است و اگر معماري بخواند مي‌تواند در دفتر پدرش كار كند و لازم نيست آقا بالاسر داشته باشد. رئيس و مرئوس خودش مي‌شود و چه از اين بهتر. همين دو آرزو را دستاويز قرار دادم تا به بچه‌ها بگويم به نظرم آرزو و هدف كمي فرق دارند. گفتم آرزو‌ها محدوده بسته‌اي ندارند، محافظه‌كارانه نيستند و مي‌توانند به شدت از واقعيت دور باشند، گفتم آرزوها از جنس خيال‌هاي ما هستند. جايي كه ما بي‌پروا به ذهنمان اجازه مي‌دهيم به هر جا دلش مي‌خواهد پر بكشد. گفتم هدف‌ها بعد از روياها مي‌آيند. گفتم هنوز براي هدف گذاري‌شان زود است. گفتم براي هدف‌گذاري‌شان اول بايد رويا داشته باشند، بعد كمي بيشتر زندگي كنند، دنياي واقعي را بهتر بشناسند و به كمك ديگران از دل روياهايشان و با حساب و كتاب دنياي واقعي هدف بسازند. گفتم روياها بسيار بسيار بزرگ‌تر از هدفند، از جنس عشقند و ممكن است هرگز هدف نشوند يا بهاي هدف شدنشان آنقدر زياد باشد كه هميشه در حد يك رويا براي مزه‌مزه كردن باقي بمانند. بعد از چند دقيقه سكوت يك نفر ته كلاس گفت دوست دارد هنرپيشه بشود. هنرپيشه خيلي مشهور، خيلي زيبا، خيلي پولدار، خيلي. يك ساعتي حرف زديم و بعد من داستان جودي را خواندم. قرار شد براي جلسه بعد هر كس داستاني بنويسد در مورد دختري به نام و سن خودش و آرزوهاي دختر قهرمان داستانش را برايمان تعريف كند.
اين هفته بچه‌ها با داستان‌هايشان آمدند. شقايق با قدرت نوشته بود آرزويش فضانورد شدن است و اگر چه چندان مشكلات راه را نمي‌شناسد اما مطمئن است بعدا هم هدفش را فضانورد شدن خواهد گذاشت. كيميا نوشته بود كيمياي داستانش هر چه فكر كرده نفهميده آرزو يعني چه، سراغ يكي از دوستانش رفته كه پولدار است اما پدر و مادرش را دوست ندارد و فهميده آرزو يعني داشتن يك خانواده شاد،‌ سراغ يكي ديگر رفته كه مستاجراند و فهميده آرزو يعني داشتن يك خانه، حدس زده آرزو براي آنكه سر خيابان فال مي‌فروشد يعني گرسنه نبودن، بعد هم در پايان نتيجه‌گيري كرده بود آرزو يعني داشتن چيزي كه نداري اما از آرزوي خودش در داستان خبري نبود. مهشاد آرزو داشت هم جراح قلب شود، هم هنرپيشه و هم دور دنيا را بگردد، پريسا مي‌خواست نويسنده شود اما به نظرش نويسندگي زيادي سخت بود و حدس مي‌زد به زودي بي‌خيالش شود. به غير از اين چهار نفر بقيه نوشته‌ها قابل دسته بندي بود. چند نفرآرزو كرده بودند جنگ نشود، همه با هم خوب و مهربان باشند و هيچ كس غمي نداشته باشد. چند نفر آرزو كرده بودند آدم‌هاي"موفقي" شوند براي آنكه پدر و مادرشان بهشان "افتخار" كنند بي‌آنكه در مورد موفقيت چيزي گفته باشند. چند نفر همين آرزو را داشتند با اين تفاوت كه مي‌خواستند "خدمت" كنند، به كي و چرا چيزي ننوشته بودند. چند نفري هم مي‌خواستند هنرپيشه شوند آن هم از نوع هاليوودي‌اش.
تمام آرزوهاي چهل شاگردم همين بود. فكر مي‌كردم اگر داستان جودي را نمي‌خواندم همان چند نفري كه مي‌خواهند مشهور شوند هم شايد مي‌نوشتند آرزو دارند مايه افتخار ملت و خانواده‌شان شوند و خوب خدمت كنند. نوشته‌ها راضيم نمي‌كرد. به چند نفري از بچه‌ها گير دادم تا موفقيت و خدمت و بي‌غمي همه آدم‌هاي دنيا را تعريف كنند و برايشان مصداق بياورند. آنها سكوت كردند و من اصرار آنقدر كه اشكشان درآمد. بالاخره يكي‌شان گفت: "خانوم نمي‌شه آرزومون رو بگيم." منتظر شنيدن همين بودم.
-‌ چرا نمي‌شه؟
-‌ آخه جرمه.
حرف زديم و حرف زديم. بهشان اطمينان دادم در مرحله آرزو همه چيز مجاز است. گفتم آرزو آرزوست. مي‌توانيم همه چيز آرزو كنيم و بعد به آرزوهايمان بخنديم يا جدي بگيريمشان يا حتي از آنها بترسيم. بالاخره بچه‌ها به حرف آمدند.
-‌‌ خانوم من يكي رو دوست دارم. آرزوم اينه كه با اون باشم.
جرم همين بود. اوج آرزويشان همين بود. اوج بلندپروازيشان همين بود. بهشان گفتم توان دوست داشتن موهبتي‌ست كه هر كسي از آن بهره ندارد. بهشان گفتم كه بيدار شدن حس دوست داشتن درشان نشانه بلوغ است و بايد با افتخار از آن حرف بزنند و نترسند.
بعد از ظهر با دبيرستاني‌ها كلاس داشتم. درسم را بي‌خيال شدم و ازشان خواستم در مورد هدف‌هايشان بنويسند. همه روي دست يكديگر را نگاه مي‌كردند. نمي‌دانستند چه بنويسند. فكر كردم رويا كه در اولين گامش به مجرم بودن متهم شود و باز ايستد هدفي به دنيا نمي‌آيد. بي رويا و هدف مي‌شوي ماشين برنامه‌ريزي ديگران. خاله، عمو، مادربزرگ و هر چه به دست آوري راضيت نمي‌كند. رويايي وجود ندارد كه دنبالش بدوي يا اگر داشتي هدفي واقع‌بينانه از دلش بيرون نيامده كه گام به گام تسخيرش كني و از به دست آوردنش لذت ببري و شاد شوي و در دفتر دستاوردهاي زندگيت شماره زير شماره بزني و بگويي" من به دست آوردم. بهايش را پرداختم اما به دست آوردم. دير و سخت به دست آمد اما به دست آوردم." جاي اينها به آخرين تصوير خوشايندي كه ديده بودي فكر مي‌كني و آه مي‌كشي و مي‌گويي همين را مي‌خواستم اما نشد.

فرهنگسراي پ

2010-01-25T11:18:00.000-08:00

تصميم گرفتم براي كاهش افسردگي كشنده‌اي كه عنقريب مرا از پا درخواهد آورد كمي به خودم كمك كنم. هفته‌اي يك روز استخر و يك روز كوهنوردي سبك را به زور در برنامه‌ام گنجاندم. به خودم قول دادم در مدت زمان چند ساعته اين دو ورزش به هيچ چيز فكر نكنم. هفته پيش سومين جلسه‌اي بود كه به استخر فرهنگسراي پ مي‌رفتم. فرهنگسراي پ فضاي دلچسب و آرامي دارد. با اين حال كافي‌ست دوري در فضاي فرهنگسرا و اطرافش بزنيد تا دلتان به درد بيايد. نمايشگاه نقاشي‌هاي بنجل، كافي‌شاپي خالي كه برش‌هاي دست نخورده كيك شكلاتي در استوانه‌اي دوار يك‌ريز مي‌گردند، ساختماني كه به غير از مسئولينش پرنده‌اي در آن پر نمي‌زند، آلاچيق‌هاي خالي، سه نيمكت‌ كه به تصرف معتاد‌ها و بي‌خانمان‌ها درآمده و دستگاه‌هاي ورزشي كه هر از گاهي زني ميان‌سال يا دختربچه‌اي با چشمان گود افتاده بي‌آنكه خنده‌اي بر لبانش باشد پا مي‌زند. با اين حال در زيرزمين همين فضاي دل‌گير استخر كوچكي قرار دارد با امكانات به نسبت خوب و پاكيزه. دو هفته اول از اينكه مي‌توانستم در فضايي كه از بوق و دود ماشين در امان بود در كنار سه يا چهار نفر شنا كنم، چند دقيقه‌اي كنار استخر دراز بكشم و موسيقي پاپ نه چندان بدي گوش بدهم خوشحال بودم. مسئولين داخلي استخر برخوردي گرم و صميمي داشتند و همان روز اول پاي درد دل زني نشستم كه زندگي، زود پيرش كرده بود. هفته سوم هنوز يك دور عرض استخر را شنا نكرده بودم كه به نظرم آمد بوي نامطبوعي فضا را پر كرده. جايم را عوض كردم اما بو كم نشد. سعي كردم به كثيفي آب استخر فكر نكنم. شنا كردم و در ذهنم براي ناديده گرفتن بويي كه كم‌كم آزاردهنده مي‌شد با خودم حرف زدم. حرف كه نه، داد زدم.
نمي‌شد. ظرفيت اينكه به درگيري‌هاي ذهني‌ام دعواي با مسئولين استخر هم اضافه شود نداشتم. با خودم كلنجار مي‌رفتم كه استخرم را عوض مي‌كنم، اصلا استخر نمي‌روم، شنا نمي‌كنم، جايش يكي از همين تردميل‌‌ها مي‌گيرم و مثل احمق‌ها در جا مي‌دوم آنهم روبه‌روي يك ديوار چرك‌مرد دود گرفته. اصلا مي‌روم، مي‌گذارم مي‌روم و خلاص. آب گرم با فشار به مركز حوضچه حمله مي‌كرد و من گر مي‌گرفتم. چمدانم را هم بستم و داشتم از پله‌هاي هواپيمايي كه قطعا متعلق به شركت‌هاي پروازي ايران نيست بالا مي‌‌رفتم كه پرش در حوضچه آب سرد عصبانيتم را فرونشاند. نفسم براي لحظه‌اي بند آمد، بدنم مور مور شد، ضربان قلبم پايين آمد و من همانطور كه سرم را از زير آب سرد بيرون مي‌آوردم به خودم گفتم: هيچ جا نخواهم رفت.
روبه‌روي آينه ايستاده بودم و منتظر بودم سشوار خالي شود. دختر قد كوتاه آبله‌رويي موهاي بلند وزوزيش را خشك مي‌كرد. با اينكه صدا به صدا نمي‌رسيد داد زدم: "ببخشيد، شما هميشه اينجا ميايد؟" دختر گوشش را جلو آورد: "مي‌گم هميشه ميايد اينجا؟" دختر سشوار را خاموش كرد: "آره"
-‌ جاي خوبيه. آروم و كم جمعيته، اين خيلي خوبه.
دختر سرش را به علامت مثبت تكان داد و لبخند گشادي زد.
-‌ ‌فقط به نظرتون آبش امروز كثيف نبود؟
دختر مشكوك نگاهم كرد. شانه يك دستش و انبوه موها دست ديگر: واسه چي مي‌پرسين؟
شانه‌هايم را بالا انداختم و گفتم: من چند هفته‌ست ميام اينجا، خوب اگه من اشتباه نمي‌كنم و آبش بو مي‌ده بايد به مسئول استخر بگيم ديگه.
دختر سرش را نزديك آورد و طوري كه كسي نشنود گفت: "من كه اصلا ده دقيقه هم تو آبش نموندم، رفتم سونا، خيلي بد بود، خيلي بد. افتضاحه، اصلا رسيدگي نمي‌كنن."
اگر سرم را عقب نمي‌كشيدم نيم ساعتي حرف مي‌زد. گفتم: "خب بريم به مسئولش بگيم. بالاخره داريم پول مي‌ديم ديگه."
چند ثانيه‌اي منتظر جواب شدم اما دختر با تمام وجود مشغول كرم‌مالي شد، انگار نه انگار من آنجا ايستاده بودم و چند ثانيه قبل در گوشم حرف مي‌زد.
بي‌خيال دختر شدم. لباس پوشيدم و سراغ كفش‌كن رفتم. زني كه هفته پيش ترغيبم كرده بود نترسم و داخل حوضچه آب سرد بپرم پشت پيشخوان ايستاده بود. گپ كوتاهي زدم و گفتم كه به نظرم آب حوضچه آنقدرها هم كه فكر مي‌كردم سرد و ترسناك نبوده. كمي خنديديم و پيش آنكه بيرون بيايم گفتم: راستي مسئول تميزي آب استخر كيه، به نظرم آب امروز بو مي‌داد.
زن چند ثانيه‌اي بدون آنكه حرفي بزند نگاهم كرد. مجبور شدم دوباره حرفم را تكرار كنم: "بالاخره اگه اين آب تميز نباشه براي ما مشكل ايجاد مي‌شه، استخرم كه چندان ارزون نيست." زن همانطور ايستاده نگاهم مي‌كرد. خنده‌ام گرفته بود. گفتم: "من فقط مي‌خوام بگم آب كثيفه، خوب پيش كي برم." يكي ديگر از كاركنان استخر با جارو و يك جفت دمپايي جلو آمد و براندازم كرد. نگاهشان تركيبي بود از وحشت و تهديد. رويم را سمت كاركن گرداندم و گفتم: "شما مي‌دونين من پيش كي بايد برم؟" زن جارو را زمين گذاشت و دستانش را چليپاي سينه كرد: "به ما مربوط نيست. به هيچ‌كدوم ما مربوط نيست." لبخندي زدم. سعي كردم التهاب فضا را بگيرم. "مي‌دونم. مگه شما آب رو تميز مي‌كني كه به شما مربوط باشه. اتفاقا فضاي اينجا خيلي تميزه، من با آب مشكل دارم. اگه مربوط به شما بود كه به خودتون مي‌گفتم." يكي از غريق‌نجات‌ها از ته سالن جلو آمد. كفشدار عصباني روي صندلي نشست و بدون آنكه نگاهم كند گفت: "ما كارگريم، يه كارگر ساده." نمي‌خواستم كوتاه بيايم:
-‌ ببينيد من از شما پرسيدم چون بالاخره اينجا كار مي‌كنيد، بهتر سلسله مراتب رو مي‌شناسيد، استخر بالاخره مسئول جدا داره يا بايد برم پيش رئيس فرهنگسرا يا نمي‌دونم مسئول بخش ورزش داره، بالاخره يكي هست ديگه.
من حرف مي‌زدم و زن جارو به دست يك ريز مي‌گفت: ما نمي‌دونيم، از خودشون بپرس، ما اسم هيچ‌كس رو نمي‌دونيم. ما هيچ‌كس رو نمي‌شناسيم.
بهت‌زده نگاهشان كردم و خواستم از در بيرون بروم كه كفش‌دار گفت: "به بليط‌فروش بگو، اون پول مي‌گيره، ما كه پول نمي‌گيريم جواب بديم."
جلوي در ورودي استخر زن و مردي نشسته بودند. چند لحظه صبر كردم تا تلفن زن تمام شود و بعد گفتم: "ببخشيد، آب استخر بو مي‌داد، مي‌خوام اين مسئله رو پيگيري كنم، به كي بايد بگم." زن و مرد نگاهي رد و بدل كردند و مرد انگار عجيب‌ترين جمله ممكن را شنيده باشد گفت: "بووووو مي‌داد؟ كجاش بوووو مي‌داد"
-‌ آب ديگه، شما مسئولين؟
-‌ كجاي آبش بو مي‌داد.
-‌ يعني چي كجاش، آب مگه يه جا واي‌ميسته‌
- پر عمق يا كم‌عمق
- من عميق بودم
-‌ از كجا فهميدي بو مي‌داد
سعي كردم عصباني نشوم.
-‌ آقا بازجوئيه مگه. مي‌گم آب بو مي‌داد. از كسايي كه ميان بيرون بپرسين. اگه من اشتباه نكردم يه رسيدگي كنيد. در ضمن ميله كنار استخر هم از تو بستش دراومده، آويزوونه گوشه استخر
-‌ خانوم مي‌كشيدي مي‌نداختيش دور.
-‌ آقا هفت متره، چي رو بكشم بندازم دور
زن پشت تكه كاغذ پاره‌اي نوشت : "آب استخر بو مي‌دهد. ميله كنار استخر خراب است."
روي برگه را نگاه كردم و گفتم: "رسيدگي مي‌شه يا مي‌ندازيد دور؟"
زن لبخندي زد و گفت: "حتما رسيدگي مي‌كنيم. ممنون از اينكه گفتيد."
راه افتادم سمت خانه. فكر مي‌كردم كاش دختر آبله‌رو هم بگويد آب استخر كثيف است. كاش زني صد كيلويي كه گوشه سونا قل مي‌خورد هم بگويد آب استخر كثيف است. كاش كفش‌دار و نظافت‌چي و غريق‌نجات استخر تا هفته بعد قيافه مرا فراموش نكنند و بدانند كه اگر وظيفه‌شان را خوب انجام ندهند يك نفر اعتراض خواهد كرد.

نيم پستكي از سر اندوه

2010-01-13T06:10:00.000-08:00

وقتي خبر مرگ شاملو رو شنيدم نشستم به گريه كردن. نه در حد چند قطره اشك. انگار دنيا دنيا اندوه تلنبار شده داشتم. همون ثانيه‌هاي تلخي كه زير لب براي خودم شاملو مي‌خوندم نازي از راه رسيد. دختر شوخ و شنگي بود و سهمش از چيزي به نام كتاب فقط مزخرفاتي كه توي مدرسه مي‌خونديم. وقتي وارد اتاقم شد با يه جعبه دستمال كاغذي روبه‌روي پنجره نشسته بودم، تار مي زدم و اشك مي‌ريختم.
نازي با ديدن سر و وضع من حسابي هول كرد: چي ‌شده، خوبي؟ گفتم : شاملو مرد نازي. و صداي هق‌هق گريه‌م بلند شد. نازي همونطور كه بغلم مي‌كرد پرسيد: آخي؟ فاميلتون بود؟
اول فكر كردم شوخي مي‌كنه. با اينكه اهل كتاب نبود باورم نمي‌شد كسي اسم شاملو رو هم نشنيده باشه اما از قيافه بهت‌زده‌ش فهميدم شوخيي در كار نيست. عصباني شدم و پريدم بهش: يعني تو شاملو رو هم نمي‌شناسي. بابا خاك تو سرت واقعا. شاعر مملكته نازي.
نازي زد زير خنده. همونطور با نيش باز روبه‌روم نشست و زل زد به دماغ باد كرده و چشم‌هاي قرمز من. چند دقيقه‌اي بهم مهلت داد به سوگواريم ادامه بدم و بعد لودگي‌ش رو شروع كرد. اينبار اون باور نمي‌كرد من براي آدمي كه رابطه نزديكي باهاش ندارم اشك بريزم. انقدر گفت و گفت تا بالاخره خنديدم. نازي ادا درمياورد و مي‌گفت تصور كن همينجوري اگه پيش بري يه روز مي‌بينيم حضرت عالي واسه كسي كه نه ريخت و قيافش رو ديدي، نه صداش رو شنيدي، نه ازش چيزي خوندي نشستي تار مي‌زني و اشك مي‌ريزي. من اون روز دائم بهش مي‌گفتم نازي من ديوونه كه نيستم واسه غريبه‌ها گريه كنم به شاملو تعلق خاطر دارم. مي‌فهمي.
شنبه وقتي خبر درگذشت محمد ايوبي رو شنيدم دست و پام يخ كرد. نيم ساعتي روبه‌روي داستان نيمه كارم نشسته بودم و به نويسنده‌اي از نسل قبلي فكر مي‌كردم. نويسنده‌اي كه فصل مشتركش با من شايد فقط درد مشترك نويسنده بودن در اين سرزمينه. واسه مريم يه پيامك كوتاه فرستادم. مريم سه‌شنبه برام نوشت: "از شنبه دارم با خودم كلنجار مي‌رم كه زود دير مي‌شود. ايوبي باعث اتمام نگارش كاري بود كه روز مرگش زير چاپ رفت و ما به او نگفتيم تا بعد از چاپ سورپرايزش كنيم."
من به جز داستاني كوتاه هيچ چيز از ايوبي نخونده بودم اما دلم بدجوري به درد اومده بود. ديروز مشغول نوشتن بودم كه سالومه زنگ زد و گفت: علي‌محمدي رو يادته؟ ترورش كردن. ديگه نتونستم بنويسم. ياد حرف نازي افتاده بودم. نه قيافه اولين فارغ‌التحصيل دكتراي دانشكده‌م در ذهنم بود، نه شاگردش بودم. فصل مشتركمون شايد فقط خاطرات مشابه ما از يه دانشگاه و يه دانشكده بود. با اين حال چيزي دلم رو حسابي به درد آورده بود.
با خودم فكر مي‌كنم، اين روزها يا من ديوونه شدم يا دلم براي تعلق‌ خاطر داشتن‌ها، حتي به خاطره‌هاي مشترك، بزرگ شده. خدا كنه پاي دومي درميون باشه. روح هر دوشون شاد.

آنچه در هفته پيش بر من گذشت

2010-01-07T02:59:00.000-08:00

دندان درد من يكشنبه شب با زق‌زقي نرم و دوست‌داشتني شروع شد. درد آنقدر ظريف بين دندان‌هايم ليز مي‌خورد كه نمي‌توانستم تشخيص بدهم كدام دندان برايم بازي درآورده. سابقه دندان‌دردهاي مشابه را داشتم. چند بار كه به دكتر مراجعه كرده بودم، گفته بود علت درد، حساس شدن و تحريك موقت اعصاب دندانهاست كه خيلي زود رفع مي‌شود. من كه خيالم راحت بود ذق‌ذق‌ها نشانه خطرناكي نيست، حتي يك‌شنبه شب بدم نيامد كمي هم سر به سر دندان‌هايم بگذارم، زبانم را پشت رديف دندانها فشار ‌دادم. مسواك را با خشونت روي لثه‌ كشيدم و موقع استفاده از نخ دندان تا مرز خون افتادن لثه پيش رفتم. درد قابل تحمل بود و تحريك كننده و البته لذت‌بخش.
دو‌شنبه ظهر كم‌كم درد در نقطه خاصي متمركز شد؛ بالا، سمت چپ، دندان نيش. همان دندان ضايعي كه با وجود بيست و هشت دندان صلح‌طلب ديگر كه نشان علف‌خواري ما آدم‌هاست با وقاحت تمام اعلام مي‌كند كه نخير، ما چندان هم موجودات صلح جوي بي‌خطري نيستيم. داشتم مي‌گفتم. درد نيش از مرز زغ‌زغ گذشت. دو‌شنبه شب اول كمي داد و بي‌داد كردم. بعد به دندانم بي‌محلي كردم. چند بار تحت تاثير انديشه‌هاي دنياي پست‌مدرن اعلام كردم كه دردي وجود ندارد و همه آنچه در حال رخ دادنست تنها بخشي از انديشه منست و بايد با توان ويژه فكر، به جنگش بروم. چهار زانو نشستم، تمركز كردم و صدبار گفتم دندان نيشم درد نمي‌كند اما نيش آرام نشد.
سه‌شنبه درحاليكه به زمين و زمان فحش مي‌دادم سراغ دندان‌پزشكم رفتم. هنوز اميدوار بودم دنداپزشك بگويد جاي هيچ نگراني نيست و درد به زودي آرام مي‌شود اما قبل از آنكه من بتوانم با وجود آن همه ابزار آلات آهني در دهانم حرف بزنم مته به حركت درآمد. من دادي كشيدم و دندان پزشك گفت: مال آخرين دندون آسيابه.
من همانطور كه دهانم باز بود با زبان بي‌زباني گفتم نيش درد مي‌كند اما دندان‌پزشك گفت: ما يعني دندان‌هاي ما ريشه‌هاي عميقي دارد و ريشه‌هاي عميق جايي به هم مي‌رسند كه هيچ فكرش را نمي‌كنيم. اينست كه اگر چه دندان نيش درد مي‌كند اما منشاء درد جاي ديگريست. دندان پانسمان شد تا متخصص ترميم ريشه كلك ريشه فاسد را بكند.
تحمل درد هم حدي دارد. من كه سه‌شنبه با خشونتِ يك آمپول دندان‌پزشكي مواجه شده بودم ظرفيتم براي مواجهه با اين ابزار ترسناك براي مدتي پر بود اما هر چه فكر كردم ديدم نمي‌توانم بعد از شش ماه سراغ پزشك معده‌ام بروم و بگويم بابت يك آمپول ناقابل آزمايش خون ندادم. چهارشنبه صبح درحاليكه مطابق همان آموزه‌هاي گند پست‌مدرنيستي سعي مي‌كردم به خودم بگويم كه روز خوبي‌ست و هوا بوي سرب دلچسبي‌ مي‌دهد وارد آزمايشگاه شدم. روي صندلي خون‌گيري كه نشستم چشمانم را بستم و منتظر شدم كار تمام شود.
صداي لطيف زنانه‌اي گفت: واسه چي آزمايش مي‌دي؟
-‌ دقيقا نمي‌دونم. همين‌جوري
-‌‌ سابقه بيماري داري؟
-‌ نه
‌-‌ داروي خاصي مصرف مي‌كني؟
-‌ نه
-‌ آزمايش‌هاي قبلي مشكلي داشته؟
-‌ نه
- ‌مشت كن
از جا پريدم.
-‌ بله، مشت؟
دختر زيبايي بود. با تعجب نگاهم كرد و گفت براي رگ‌گيري مي‌گويد. براي پيدا كردن رگ. هيچ مشكلي نيست. فقط يك مشت كردن ساده است. موقع خروج از در دقت كردم ببينم روي برگه نوشته بيمار رواني يا نه.
پنج‌شنبه وقت درمان ريشه بود. باز خشونت يك آمپول كذايي. متخصص ترميم ريشه مرا از ده سال پيش مي‌شناخت. زماني كه بعد از يكي از تلخ‌ترين حادثه‌هاي زندگيم چهار دندان را درمان ريشه‌اي كرده بود. ده سال همديگر را نديده بوديم. تزريق را انجام داد و مته لعنتي را روي دندانم گذاشت كه دادم هوا رفت. چند دقيقه‌اي صبر كرد و به گمانم ماده بي‌حسي اضافي هم تزريق كرد اما مته كه داخل دهانم رفت چنان از روي تخت پريدم كه خودش را عقب كشيد. چند ثانيه‌اي نگاهم كرد. اشك‌هايم سرازير شده بود. لبخندش را از پشت ماسكش مي‌ديدم.
-‌ قديما خيلي شجاع بودي. هميشه از در كه مي‌رفتي بيرون به خانم لام مي‌گفتم نمي‌دونم اين دختر چه جوري درد تحمل مي‌كنه كه خم هم به ابروهاش نميفته.
خواستم توضيح دهم كه در طول اين ده سال اتفاق كوچكي افتاده. من فيلمي از تلويزيون ديدم كه در آن قهرمان زنداني داستان توسط دندان‌پزشكي شكنجه مي‌شود تا اعتراف كند. البته آنچه ديدم فيلم بود اما بدبختي بزرگ من اينست كه آنچه بخوانم يا ببينم را نمي‌توانم فراموش كنم. مي‌خواستم تمام اين حرف‌ها را بزنم اما با وجود دستگاه مكنده و چند سيخ كه داخل كانال دندان‌ها فرو ‌شده بود و پنبه‌هاي استوانه‌اي استريل فقط صداي نامفهومي از دهانم درآمد كه بيشتر شبيه صداي خرخر گلوي بريده شده مفتش در سريال هزاردستان بود. همان هم حالم را بدتر كرد. دندان‌پزشك مشغول كار شد. من اشك مي‌ريختم و او توضيح مي‌داد كه چطور اوايل كه گرفتار كمردرد شده بود حتي عارش مي‌آمد بگويد درد دارد اما بعد‌ها ديسك گردن هم اضافه شد و به دنبالش ضعيف‌شدن چشم‌ها و بعد هم خونريزي معده و درد و درد و آستانه تحملي كه هي پايين مي‌آمد.
كارش كه تمام شد داستانش هم به پايان رسيد و گفت:
-‌ اينجوري بهت بگم الان وقتي كمرم درد مي‌گيره ممكنه بابتش ساعت‌ها من مرد گنده بشينم گريه كنم.
آموزه‌هاي پست‌مدرنيستي مي‌گويد هميشه به دنيا لبخند بزن. حتي اگر دنيا دهنت را سرويس كند. راه لبخند زدن را هم مي‌گويد. پيشنهاد مي‌دهد در تجربه‌هاي تلخ نيمه پر ليوان را ببينيم و چند نتيجه پر و پيمان براي آينده‌مان ذخيره كنيم. و من در پيروي بي‌چون و چرا از آموزه‌هاي دنياي امروز دو نتيجه گرفتم. نتيجه اول اينكه گاهي دندان خونخوار آدم درد مي‌گيرد اما ريشه درد در دندان مظلوم آسيابي‌ست كه ما را ياد گاو‌هاي دوست‌داشتني مي‌اندازد و نتيجه دوم اينكه تكرار درد آستانه تحمل را مي‌تواند آنقدر پايين بياورد كه شجاعت جايش را به بزدلي بدهد.
پيش مي‌آيد ديگر.

فرهنگ تربيت ما ايراني‌ها

2010-01-05T12:50:00.001-08:00

زنگ تفريح بود و من مثل هميشه داشتم کلاس زنگ قبل را مزه مزه مي‌کردم و نقاط قوت و ضعفش را مي‌سنجيدم که خانم ن سراغم آمد.
-‌ چپ‌کوک جان فردا مي‌توني بعد از کلاست بموني مدرسه؟
خانم ن مدير بخش راهنمايي يکي از مدارسي‌ست که در آن تدريس مي‌کنم. زن جواني‌ست که سرعت "روشن‌فکر" شدنش در سال‌هاي اخير مرا متعجب ساخته. خوب کتاب مي‌خواند. اطرافش را با دقت مي‌بيند و از همه معلم‌ها براي آنکه بهتر فکر کند کمک مي‌گيرد. تعصب‌هايش به سرعت رنگ مي‌بازد و در زندگي و افکارش جا براي "ديگران" باز مي‌شود. به اين نتيجه رسيده که به قدر کافي نمي‌داند و همين اعتراف به ندانستن ميل به دانستنش را چند برابر کرده.
چند دقيقه‌اي با خانم ن صحبت کردم. معتقد بود بايد جلسه‌اي مشترک با والدين بچه‌هاي دوم راهنمايي بگذاريم. من از ابتداي سال نسبت به پايين بودن سطح تجربه دانش‌آموزانم هشدار داده بودم. خانم ن متوجه شده بود بچه‌هاي دوم به اندازه دخترهاي سيزده ساله بازي نمي‌کنند و دبير مهارت‌هاي زندگي به اين نتيجه رسيده بود که نحوه ارتباط والدين و بچه‌ها ايراد اساسي دارد.
جلسه سه‌شنبه ظهر با يک ربع تاخير شروع شد. تقريبا بيشتر مادران سيزده ساله‌هاي مدرسه آمده‌ بودند. از پدرها خبري نبود و نبودشان به شدت احساس مي‌شد. بحث را من شروع کردم. گفتم که بچه‌ها نسبت به سنشان تجربه زندگيشان ضعيف است. گفتم زندگي بچه‌ها به درس، کلاس زبان و پيانو و تلويزيون محدود شده. گفتم که بچه‌ها حتي اشياء ساده را لمس نکرده‌اند؛ رنده، جارو، دستکش ظرف‌شويي، آچار. به خانواده‌ها پيشنهاد کردم جمع‌هاي کوچک سه يا چهار خانواده را تشکيل دهند. بگذارند بچه‌ها هر هفته با سرپرستي يکي از والدين به جاي نشستن پاي سريال‌هاي بي‌محتواي تلويزيون و ماهواره براي خودشان يک بعد از ظهر شاد بسازند. کيک درست کنند. آشغال‌هاي پاي کوه را جمع کنند. با هم خريد بروند و ياد بگيرند حساب و کتاب کنند. دبير مهارت‌هاي زندگي حرف‌هاي مرا تاييد کرد. او فکر مي‌کرد نحوه نظارت در خانواده‌ها محل اشکال است. او از اينکه آمارش نشان مي‌داد در حاليکه اغلب بچه‌ها معلم رياضي و زبان انگليسي و فرانسه دارند و پيانو و ويولون مي‌زنند بيشترشان مي‌خواهند مانکن شوند متعجب بود. او فکر مي‌کرد نارضايتي بچه‌ها از زندگيشان، قيافه‌شان، هيکلشان زائيده گرفتار شدن در چنگال پرقدرت زندگي خصوصي ستارگان هاليوودي، بازيگران شبکه فارسي يک و امثال آنهاست. او از اينکه بچه‌ها ديوانه‌وار صفحات مجلات زرد را ورق مي‌زنند تا آخرين اخبار فلان هنرپيشه يا مانکن را بخوانند در شگفت بود. دبير مهارت‌هاي زندگي پيشنهاد داد والدين به جاي کنترل باز و بسته بودن در اتاق دخترشان يا کنترل موبايل و تلفن‌هاي دخترشان، بر خوراک فکري فرزندانشان نظارت کنند. در کنار سريال‌ها شرايطي براي خواندن کتاب يا حتي ديدن فيلمهاي خوب فراهم کنند. خانم ن آخرين نفري بود که صحبت کرد. او معتقد بود بازي نکردن بچه‌ها به حرف‌هاي ما مرتبط است. بچه‌ها دوران کودکي را بدون تجربه دوران کودکي پشت سر مي‌گذارند و اين کمبود تجربه آنها را به دنياي وهمي ستارگان سينما و مد کشانده‌است. خانم ن پيشنهاد داد با توجه به توان مالي خوب خانواده‌ها، والدين بازي‌هاي استراتژيک را ياد بگيرند. يک کارت شبکه بخرند و هيجان بازي‌هاي قرن بيست ‌و يکمي را به خانه بياورند. زمان درس خواندن بچه‌ها را محدود کنند و فرصت بازي به بچه‌ها بدهند.
حرف‌هاي ما دو محور اصلي داشت. محدود کردن تلويزيون و افزايش امکان تجربه‌هاي کودکي.
طبق برنامه صحبت‌هاي ما نيم ساعتي طول کشيد و نيم ساعت باقيمانده را در اختيار والدين گذاشتيم تا تبادل افکار صورت گيرد. اولين نفر روي سخنش با من بود.
خانم چپ‌کوک ببينيد اين چيزي که شما مي‌گيد امکان نداره. مثلا ما يه فرهنگ مخصوصي داريم. من و پدر الف برامون مهمه که بچه‌مون چه اس‌ام‌اسي مي‌گيره. موبايلش رو کنترل مي‌کنيم. يکي ديگه اين کار رو نمي‌کنه. حالا بچه من که با اون فرد معاشرت کنه همه زحمت‌هاي ما هدر مي‌ره.
يک نفر از آخر سالن گفت: واقعا مدرسه کنترل درستي روي موبايل نمي‌کنه. من نمي‌خوام بچه‌م موبايل داشته باشه ولي وقتي دست ديگران مي‌بينه، مي‌خواد.
خانم ن گفت: من که نمي‌تونم بگم بچه‌ها موبايل نداشته باشن. ولي قانون مدرسه اينه که کسي موبايل نياره.
خانومي گفت: خانم ن به خدا زنگ مي‌خوره اين بچه‌ها توي خيابون همه موبايل دستشونه. واقعا من چطور ديگه مي‌تونم بچه‌م رو کنترل کنم.
يکي گفت: ما مادريم حرف بزنيم بده مي‌شيم. شما تو مدرسه کنترل کنيد.
خانم ن گفت: چکار کنم؟ کيف بچه‌ها رو بگردم؟ اگه اين کار رو کنم از الان بهشون ياد داديم هر کسي مي‌تونه تو حريم خصوصي ديگري وارد بشه.
دبير مهارت‌هاي زندگي گفت: به بچه‌ها استفاده از موبايل رو ياد بديد چرا انقدر اصرار داريد کنترلشون کنيد.
يکي گفت: شما خودتون گفتيد کنترل بشه. يه مشکل ديگه هم هست. ما اعتقادات مذهبي‌مون هم به هم نمي‌خوره. بچه من قبلا نمازخون بود. حالا نيست چون بقيه تو مدرسه نماز نمي‌خونن. خانم ن چرا کنترل نمي‌شه کي نماز مي‌خونه، کي نمي‌خونه. ما آدم‌هاي معتقدي هستيم. واقعا اگر بچه من با کسي معاشرت کنه که به اندازه ما معتقد نيست، خُب منحرف مي‌شه.
دبير مهارت‌هاي زندگي گفت: بالاخره ما بايد ياد بگيريم با هم فرق داريم و به نظر هم احترام بگذاريم. داريم با هم تو يه کشور زندگي مي‌کنيم. مهم اينه که اخلاق اجتماعي داشته باشيم.
يکي گفت: در مورد اين شبکه فارسي يک، اصلا مي‌دونيد صاحبش يهوديه. من اصلا نمي‌ذارم بچه‌م نگاه کنه.
يکي گفت: اين که هيچي. سريال مسافران تلويزيون خودمون، اصلا نمي‌دونم چرا هيچ نظارتي روي برنامه‌هاي تلويزيون نيست. هيچ کنترلي نيست. يک عالمه بدآموزي داره.
هر بار که کلمه کنترل و نظارت به زبان مي‌آمد من ضربدري گوشه ورقه صورت جلسه مي‌گذاشتم. دور تا دور ورقه پر از ضربدر شده بود. بايد. کنترل. بايد. کنترل. بايد. کنترل. تربيت معادل کنترل تعريف شده بود. همه مي‌ترسيم. همه از هر تجربه جديدي مي‌ترسيم و اين را مي‌شد در نگاه مادرها خواند. از ميان بيست و چند مادري که مقابلمان نشسته بودند فقط يک نفر دست بلند کرد و گفت اشکالي نمي‌بيند بچه‌اش موبايل داشته باشد. در اتاقش را به دلخواه خودش ببندند يا باز بگذارد. از دوستانشان پيامک بگيرد. زيرا فکر مي‌کند بايد فرزندش را براي زندگي در همين شهر و همين فرهنگ آماده کند.
جلسه بدون هيچ نتيجه خاصي به پايان رسيد. برداشتم اين بود که محدوديت‌ها بعد از جلسه بيشتر هم خواهم شد. شايد ما بد حرف زديم. شايد فرصتمان براي گفتگو کم بود. شايد نمي‌شود از مادراني که تجربه زندگيشان به شدت ناچيز است خواست به زنان آينده اين مرز و بوم فرصت تجربه بدهند. شايد حتي خودمان که اين طرف نشسته بوديم دقيقا نمي‌دانستيم از باز کردن کدام درها و کم‌رنگ کردن کدام محدوديت‌ها حرف مي‌زديم. شايد هم مسئله، ما و والدين بچه‌ها نبود. مسئله فرهنگ عميق و ريشه‌داريست که از تجربه کردن مي‌ترسد.

معرفي کتاب

2009-12-10T03:03:00.001-08:00

نام کتاب: سرزمين گوجه‌هاي سبز
نويسنده: هرتا مولر
مترجم: غلامحسين ميرزاصالح
انتشارات: مازيار
کتاب سرزمين گوجه‌هاي سبز را فقط زماني دست بگيريد که حوصله کافي براي کتاب خواندن داريد. سرزمين گوجه‌هاي سبز را نمي‌شود پاي تلويزيون خواند. يا بلافاصله بعد از بستن کتاب پاي شنيدن چند جوک نشست. بايد حوصله داشته ‌باشيد تلخي آزاردهنده کتاب را زير زبانتان مزه مزه کنيد، گاهي به چند صفحه قبل برگرديد و جمله‌ها را دوباره بخوانيد و از درک دوباره جمله‌ها به خودتان بلرزيد. هرتا مولر امسال برنده جايزه نوبل ادبي شد.از ميان کتاب‌هايش سرزمين گوجه‌هاي سبز چند سال قبل توسط نشر مازيار ترجمه شد. کتاب عليرغم سختي متن با تبحر و استادي فراوان ترجمه شده و مي‌توان به جرات گفت ترجمه کتاب به اندازه خود کتاب شايسته تحسين فراوان است.
داستان سرزمين گوجه‌هاي سبز روايتي از زندگي چند جوان دانشجو در دوران خفقان چائوشسکوست. رمان ساختار ساده کلاسيک ندارد. بريده‌هاي کوتاه‌کوتاه از زندگي شخصيت‌هاي رمان است که بايد با حوصله کنار هم بچيننشان تا پازل رمان کامل شود. سرزمين گوجه‌هاي سبز به چند دليل به نظرم يک شاهکار ادبي‌ست. اول اينکه رمان روايتي بسيار تلخ از زندگي مردمي دارد که زير فشار اختناق در حال له شدن هستند. زندگي‌هايي که شکل يک زندگي سالم را ندارند؛ پر از بيماري، شک، بايد و نبايد، ترس و ميل به فرارند. همه شخصيت‌هاي داستان در مرز ديوانگي و بيماري به سر مي‌برند. ميل به خودکشي مثل ميل به هم‌خوابگي بارها و بارها سراغ آدم‌ها مي‌رود و آن‌ها را با تصور رها شدن از اين همه فشار قلقلک مي‌دهد. لذت‌هاي معمول زندگي جايشان را به لذت‌هاي دوره خفقان مي‌دهند. ميل به مردن، ميل به رها شدن از فردا، ميل به جاسوسي در زندگي ديگران. اينها لذت‌هاي زندگي زير چتر خفقانند. اما آنچه روايت اين همه تلخي را تبديل به شاهکاري ادبي مي‌کند اينست که مولر با زباني شاعرانه و با توصيف‌هايي به شدت رمانتيک اين زندگي چندش‌آور را به واژه تبديل مي‌کند. اگر اهل نوشتن باشيد حتما تجربه کرده‌ايد که توصيف صحنه‌اي پر از خشونت با مجموعه‌اي از واژه‌هاي نرم و شاعرانه تا چه حد کار دشواريست. رمان گوجه‌هاي سبز به عقيده من از جهات ديگري هم ارزشمند است. نويسنده بي آنکه به طور مستقيم فضاي خفقان را توصيف کند چنان واژه‌ها را کنار هم مي‌چيند که شما خود را در فضاي خفقان به خوبي ببينيد. در تمام طول داستان صحنه‌هايي که مولر به تصوير مي‌کشد شفافيت ندارد. انگار شما در مهي غليظ سعي داريد چند قدم جلوتررا ببينيد. فضا خاکستريست. رنگ ندارد. بو هم ندارد حتي صدا هم ندارد. شما با خواندن رمان گوجه‌هاي سبز در مقابل پرده‌اي خاکستري که ترس هر صدايي را در آن خفه کرده قرار مي‌گيريد. قدرت نويسنده به همين‌جا ختم نمي‌شود. نويسنده چنان از زندگي پر از بدبختي قهرمانانش مي‌نويسد که حتي حس همدردي شما را هم برنمي‌انگيزد. شما در هر صحنه شوکه مي‌کند و دائم در شوک نگه مي‌دارد. شوربختي انسان‌ها اغلب براي آنها که خارج از گود شوربختي ايستاده‌اند، بدبختي‌ست اما آنکه درون سيستم قرار گرفته چنان دچار انجماد احساسات مي‌شود که از هر گونه ابراز احساساتي ناتوان مي‌ماند. هرتا مولر چنان با مهارت مي‌نويسد که از شما نه يک ناظر خارجي، که قهرماني سهيم در جامعه تحت سلطه چائوشسکو مي‌سازد تا با گوشت و پوستتان احساس کنيد ديکتاتوري چه بر سر مردمش مي‌آورد. هرتامولر در کنار همه آنچه گفتم نه صرفا به عنوان راوي يک داستان که به عنوان تحليل‌گر يک نظام ديکتاتوري ظاهر مي‌شود. او جابه‌جا ميان داستاني که تعريف مي‌کند به ما مي‌گويد يک نظام ديکتاتوري مردمش را چگونه و به چه چيزي تبديل مي‌کند.
"من و کورت به قدري بلند خنده خود را در اتاق سر داديم که لازم شد قبل از بيرون رفتن، حالت صورت خود را حفظ کنيم. ما مجبور بوديم مواظب گوشه‌هاي دهانمان باشيم. وقت خنده به دهان يکديگر نگاه مي‌کرديم. ما مي‌دانستيم که هر لحظه مي‌بايست به وسيله ديگري طرد شويم و از يکديگر دوري بگزينيم و مواظب لب‌ها و ديگر اعضاي غيرقابل کنترل خود باشيم. من تمام حواسم را متوجه ضربان قلبم کردم که کورت به آن دسترسي نداشت. کلمات خشم‌آلود باعث دلسردي من نمي‌شد. دلسردي در انگشتانم نهفته بود که مستعد خشونت بود."
"گئورگ نوشت: بچه‌هاي مدرسه نمي‌توانند حتي در مورد چيزي که به آن مي‌بالند جمله‌اي بدون ذکر مجبور بودن مانند من مجبورم، تو مجبوري، ما مجبوريم بيان کنند. آنها مي‌گويند مادرم مجبور بود کفش جديدي براي من بخرد و اين عين حقيقت است. خودم هم همين کار را مي‌کنم. مثلا من مجبورم هر شب از خودم بپرسم آيا فردايي خواهد بود."
چند وقت پيش از دوستي که هنوز شيفته ايدئولوژي چپ سنتي‌ست نظرش را در مورد کتاب پرسيدم. عصباني گفت: "هرتا مولر رو مي‌گي. اون يه خائنه. فکر مي‌کني چرا امسال بهش نوبل دادن. چون آمريکا هنوز دلش مي‌خواد چپي‌ها رو بکوبه. چون کتاب عليه اوناست بهش جايزه مي‌دن. مطرحش مي‌کنن. چائوشسکو کم براي مردمش کار نکرده. بدبختا داشتن تو فقر و نداري دست و پا مي‌زدن. اون براشون کار و خونه و غذا مهيا کرد."
حرف‌هاي دوستم ترسناک بود. نه بابت دفاعي که از ديدگاه‌هاي مورد علاقه‌اش مي‌کرد. بلکه به دليل چشم پوشيدن از تبعات يک ديکتاتوري (حتي از نوع مفيدش). شايد دنياي امروز ديگر شرايطي نداشته باشد که ديکتاتوريي از نوع چائوشسکوئيش بر يک جامعه چيره شود اما نکته اينجاست که همه ما ديکتاتور کوچک دوست‌داشتنيي را زير پوستمان پنهان کرده‌ايم که تا فرصت بيايد عرض اندام مي‌کند. به نظرم سرزمين گوجه‌هاي سبز را بايد خواند تا فهميد حتي ديکتاتور‌هاي کوچک درونمان چطور مي‌توانند دايره دوستان وخويشاوندانمان را تحت تاثير قرار دهند و صفات انساني را در آن‌ها کوچک و ضعيف کنند.
بخشي از کتاب: " صداي خودم را شنيدم که به گئورگ مي‌گويد: "تو سر تا پا يک چوب خشک بيشتر نيستي." اين جمله مال من نبود. در واقع ربطي هم به چوب نداشت. به هر حال من هميشه آن را از کساني شنيده بودم که مورد بي‌مهري ديگران قرار مي‌گرفتند. اين جمله به آنها هم تعلق نداشت. اگر کسي با آنها درشتي مي‌کرد در جواب همين را مي‌گفتند. چون آنها هم ازکساني شنيده بودند که به آنها بي‌مهري شده بود. حال اگر جمله به چوب ربط داشت حداقل مي‌توانستيم بفهميم چوب مال چه کسي‌ست. هرچند چوب و خشونت منشاء مشترکي دارند. اگر خشونت به پايان مي‌رسيد اين جمله هم فراموش مي‌شد."
پ.ن : ظاهرا کتاب با ترجمه ديگري و با نام گوجه‌فرنگي‌هاي سبز اخيرا به چاپ رسيده است.

باز هم همدردي

2009-11-29T09:20:00.001-08:00

زنگ تفريح روي يکي از سکوهاي سنگي مدرسه نشسته بودم و درس زنگ بعد را مرور مي‌کردم. شاگرد خوب و درس‌خواني بودم و درس‌خوان بودنم نه به دليل تمايل ذاتي به دانستن بود و نه ميل به ساختن آينده‌اي روشن. سيزده سالگي سن فکر کردن به اين مفاهيم سنگين و پيچيده نيست. جا‌ه‌طلب بودم و دلم نمي‌خواست کسي را بهتر از خودم ببينم. از نگاه سراسر تحسين معلم‌ها، اعضاي خانواده‌ام و همسايه‌ها لذت مي‌بردم و براي افزايش اين لذت سکرآور همه کار مي‌کردم. بين بچه‌ها اعتباري داشتم. تحسين معلم‌ها احترام بچه‌ها را هم برايم به ارمغان آورده بود. زنگ‌هاي ناهار و نماز اشکالات رياضي بچه‌هاي کلاس دوم را برطرف مي‌کردم و از پايه سومي‌ها سفارش انشاء مي‌گرفتم. حتي دو بار براي دبيرستاني‌ها هم انشاء نوشته بودم. دفترشان را از لابه‌لاي نرده‌هاي ميان راهنمايي و دبيرستان به دستم مي‌رساندند و من برايشان مي‌نوشتم. مديرمان زن قد بلند و درشت اندامي بود با يک رديف سبيل کلفت مشکي، ابروهاي به هم پيوسته و دماغ بزرگ کوفته‌اي. هيچ‌وقت بدون چادر نديدمش. صدايش دو رگه بود و اگر صدايش را از جايي مي‌شنيدي در مرد بودن صاحب صدا شک نمي‌کردي. هميشه پوتين سربازي مي‌پوشيد و موقع راه رفتن آنها را با غيظ به زمين مي‌کوبيد.
سرم پايين بود و تند تند جملات را براي خودم تکرار مي‌کردم که با پس‌گردني محکمي از لبه سکو پايين افتادم. ارتفاع سکو تا کف موزائيکي حياط حدود يک متر بود. وحشت‌زده از جايم بلند شدم. مانتويم خاکي شده و مقنعه‌ام کمي چرخيده بود. مدير پله‌هاي کنار سکو را پايين مي‌آمد. بچه‌ها به فاصله چند متري دورمان حلقه زدند. چشمانم ميسوخت و انگار قلبم آمده بود درست پس کله‌ام. شقيقه‌هايم مي‌زد و دست و پايم مي‌لرزيد. مدير مهلت فکر کردن نداد. قبل از آنکه تعادلم را به دست بياورم و بفهمم چه بلايي سرم آمده سيلي جانانه‌اي خوردم. چشمانم درست نمي‌ديد اما صداي دورگه مدير را مي‌شنيدم که مي‌گفت: جوراب قرمز پوشيدي دلقک. از کي تا حالا مدرسه من سيرک شده، ها؟
جوراب‌هاي ما را پدرم هميشه از کارگاه جوراب‌بافي عمويم مي‌آورد. جوراب‌هاي به اصطلاح نخي سفيد که بوي نفت مي‌داد و لبه بالاييش دو رديف نازک بافت قرمز رنگ داشت با يک علامت نايک قرمز که به زور به اندازه يک بند انگشت مي‌شد. جوراب‌ها دوماه هم دوام نمي‌آورد. کشش شل مي‌شد و دو رديف نازک قرمز رنگ تا لبه کفش‌هاي کي‌کرز پايين مي‌آمد.
آن روز من بابت دو رديف قرمز جورابم حسابي تنبيه شدم. يک زنگ از کلاس درس محرومم کردند و مجبور شدم نيم ساعت تمام بابت جوراب‌هايم هر توهيني را از ناظم مدرسه بشنوم. يک روز که از ماجرا گذشت من ديگر نه درد پس‌گردني را حس مي‌کردم و نه جاي چهار انگشت مدير روي صورتم مي‌سوخت اما تصوير بچه‌ها که بهت‌زده و حيران نگاهم مي‌کردند از ذهنم پاک نمي‌شد. غرورم شکسته بود. روز بعد مثل همه روزهاي ديگر سر کلاس رفتم، مثل همه روزهاي ديگر رفع اشکال کردم و براي سومي‌ها انشا نوشتم اما من، آن من سابق نبودم. خشم به سرعت جايش را به نفرت داد و نفرت به آرامي دامنه‌ نفوذش را از حيطه مدير و ناظم و مدرسه فراتر برد. ديدگاه‌هاي تند فاشيستي در من قدرت گرفت. براي خودم يک نقشه ايران خريدم و چند جايش را با ضربدر قرمز مشخص کردم. از مردمان هر کجاي اين سرا که خوشم نمي‌آمد حکم به مرگ دسته‌جمعي مردم مي‌دادم. در تخيلات کودکيم فکر مي‌کردم قدرت خواهم گرفت و از تصور اعدام ده‌ها هزار نفر غرق سرخوشي مي‌شدم. نفرت خودش را به شکل خشونتي تند نشان داد. به ورزش‌هاي رزمي روي آوردم. دير عاشق شدم و بالاخره امروز در سي و پنج سالگي بعد از گذشت بيش از بيست سال از آن اتفاق هنوز با حسرت پاي ديدن فيلم‌هايي مثل پيانو مي‌نشينم و فکر مي‌کنم چرا در داستان‌هايم از تصوير کردن لطافت روح بشر عاجزم.
خانم مدير به هيچ عنوان زن وحشي بي‌روحي نبود. آخرين ماه‌هاي سال شصت و شش بود که تهران زير آماج حمله موشکي عراق لرزيد. بچه‌ها وحشت‌زده پله‌هاي چهار طبقه مدرسه را پايين مي‌دويدند. صداي جيغ آن همه دانش‌آموز ديوانه کننده بود. کوچک‌ترها زير دست و پا مانده بودند. معلم‌ها ديوانه‌وار به هر سو مي‌دويدند. کادر اداري بچه‌ها را به سوي پيلوت راهنمايي مي‌کرد. بخشي از پيلوت را با ديواري شيشه‌اي از حياط جدا کرده بودند و محل امتحانات و نمايشگاه‌هاي مدرسه بود. آن روزها نمايشگاه آثار صنايع دستي بچه‌هاي منطقه سه بود. ناظم‌ها داد مي‌کشيدند: همه به سمت پيلوت. من همانطور که پله‌ها را پايين مي‌دويدم فکر مي‌کردم پيلوت با همه ميز پينگ‌پونک جايي براي ما ندارد. به پيلوت که رسيدم مدير به يک ضرب وسايل را از روي ميزها پايين مي‌ريخت و يک‌تنه ميزهاي بزرگ پينگ‌پونگ را به شيشه‌ها تکيه مي‌داد تا فضاي امني بسازد. چادرش در هوا به پرواز مي‌آمد و عرق چهره سبزه‌رويش را پوشانده بود.
با تمام اين احوال خشونت آن روز کارش را کرده بود.
ده سال بعد از حادثه مدرسه براي تدريس به يکي از سازمان‌هاي حمايت‌ از کودکان کار رفتم. روزي سرد و برفي بود. با بچه‌ها انشا مي‌نوشتيم. يکي از دختر‌ها انشايي نوشته بود به تلخي آنچه من نوشتم. وقتي نوشته‌اش را مي‌خواند صدايش مي‌لرزيد. او از اينکه ما مردم در مقابل نگاهش دکمه‌هاي بالابر اتوماتيک شيشه‌هايمان را فشار مي‌دهيم به خشم آمده بود. او از اينکه پشت چراغ قرمز يک دقيقه‌اي سر کارش مي‌گذاريم تا کمي تفريح کنيم و آخرش هم يک شاخه گل نمي‌خريم خشمگين بود. او از اينکه وقتي به شيشه ماشين مي‌کوبد سرمان را برمي‌گردانيم خشمگين بود. تمام مدتي که انشايش را مي‌خواند به نقشه ايران خودم فکر مي‌کردم. به اين فکر مي‌کردم که خشونت من در حد همان ورزش‌هاي رزمي ماند اما اين دختر در بستر فساد اجتماعي چه‌ها که براي انتقام از من نخواهد کرد. چه صحنه‌ها که پيش چشمش شکل نخواهد گرفت. چه آرزو‌ها که براي به زير کشيدن من از آن جايگاه رفيع گرم داخل ماشين نخواهد کرد.
دختري که براي من انشا مي‌خواند طلب ترحم نمي‌کرد. نه پتو مي‌خواست، نه پول. مي‌خواست به عنوان يک انسان (هر چند از نوع فقيرش) ديده شود. مي‌خواست زير نگاهي که مقصر مي‌جويد نباشد. مي‌خواست بي‌تنفر ديده شود. همانطور که من مي‌خواستم به عنوان يک دانش آموز ديده شوم. با مجموعه‌اي از خصيصه‌هاي انساني که شايد براي گروهي هم دلچسب نباشد. ما جاي همدردي ترحم، گداپروري و دلسوزي گذاشته‌ايم. هر سه اين نگاه‌ها نگاه‌هايي پر از قضاوت است. نگاه‌هايي که آزرده مي‌کند و آزردگي خشم به همراه دارد و خشم نفرت مي‌آورد و نفرت قدرت تخريبي بي‌انتها دارد. نفرت مي‌تواند آتشي را برافروزد که همه‌مان را بسوزاند.

نويسنده و خواننده امروز

2009-11-15T07:10:00.003-08:00

سر کلاس نوشتار خلاق پايه دوم دبيرستان داستا‌ن‌هاي بچه‌ها را مي‌خونديم که سارا پرسيد: "خانوم توي داستان نبايد از آدم‌هاي دور و برمون بنويسيم؟" از سوالش جا خوردم. از ابتداي سال سعي کرده بودم موضوعاتي را بهانه داستان قرار بدهم که بچه‌ها تجربه‌اي از آن داشته باشند. حتي موضوع داستان هفته آرايشگاه‌هاي زنانه بود. از سارا خواستم توضيح بيشتري بدهد تا من بهتر حرفش را بفهمم. سارا داستان‌نويس خوبيست. تجربه چند سال تدريسم به بچه‌هاي انساني کم‌کم مرا به جايي رسانده که چندان مطلوبم نيست. به نظرم بچه‌هايي که داستان‌هاي عامه پسند مي‌خوانند در قصه‌پردازي از ديگران جلوترند. معدود بچه‌هايي که داستان‌هاي خوب و باکيفيت مي‌خوانند، سخت مي‌نويسند. جمله‌هايشان سنگين و تيره‌ است و بدتر از همه نوشته‌هايشان ريشه در تجربيات شخصي‌شان نداره. سارا بعد از يک ربع طفره رفتن و داستان حسين کرد گفتن سر اصل مطلب رفت و گفت: "خانوم چرا هيچکس در مورد دماغ‌ عمل‌کرده‌ها نمي‌نويسه؟ من هر چي داستان مي‌خونم همه زن‌هاش خودشون خوشگلن يا نمي‌دونم جذابن يا هميشه ناراحتن. ما اين همه آدم دور و برمون هست که دماغاشون رو عمل کردن اما تو يه داستان هم نمي‌شه پيداشون کرد."

گفتم: "اگه تا الان از دماغ‌ عمل‌کرده‌ها نوشته نشده علتش اينه که يا نويسنده‌هامون توانايي خوب ديدن جامعه‌ رو ندارن يا اينکه هنوز از اين پديده اجتماعي انقدر نگذشته که نوشته بشه." گفتم مطمئنم نويسنده‌هاي نسل بعد در مورد دماغ‌عمل‌کرده‌ها خواهند نوشت. گلنار از ته کلاس گفت: "ولي خانوم من اگه داستان‌نويس باشم هيچوقت از اين جور چيزها نمي‌نويسم. اينا يه دوره‌اي هست و بعد تموم مي‌شه. آدم بايد يه چيزهايي رو بنويسه که هميشه بمونه. مثلا آمريکايي‌ها واسشون جالب نيست اينجا همه دماغاشون رو عمل مي‌کنن. تازه ممکنه به ما بخندن." شبنم گفت: "تازه اينا خيلي حرفاي چيپيه، آدم واسه چي اينا رو بنويسه. نويسند‌ه‌ها حرف‌هاي فلسفي مي‌زنن." آلاله گفت: "نه بابا همش در مورد بدبختي و مرگ و مير حرف مي‌زنن. من که اصلا نمي‌خونم. قلبم مي‌گيره هر چي‌ مي‌خونم."

بچه‌ها حرف مي‌زدند و من از قالب معلمي در مي‌آمدم و از جايگاه يک نويسنده به حرف‌هايشان گوش مي‌دادم. در طول اين سال‌ها هميشه دانش‌آموزانم را بابت خواندن رمان‌هاي عامه‌پسند سرزنش کرده بودم. هميشه مي‌گفتم کارهاي خوب بخوانيد اما حالا که حرف‌ نوجوان‌هايمان را مي‌شنيدم نمي‌توانستم ميان نوشته‌هاي دو، سه دهه اخير داستاني را پيدا کنم که خواننده شخصيت‌‌هاي داستان را در همسايگي‌اش ببيند، داستان آه و ناله سر ندهد، حرف‌هاي گنده گنده نزند، بي‌سروته نباشد. پاي مشکلات تمام جهان را وسط داستانش نکشيده باشد. داستان قصه روان ساده‌اي باشد از زندگي "ما" مردم که زيرلايه‌هايش بدون فخرفروشي به مخاطب، او را وادار به فکرکردن کند. داستاني پيدا نمي‌کردم که هم حرف براي گفتن داشته باشد و هم نگاه از بالا به "مردم"، به "عامه"، به "توده" نداشته باشد.

فکر کردم شايد وقت آن رسيده که ما بازنگري جدي در پوسته روشنفکري بکنيم. زماني روشنفکران ايراني فاصله زيادي با مردم داشتند. گروه اندکي بودند که به واسطه امکاناتي درس‌خوانده و فرنگ‌ديده بودند. نگاه از بالا، نگاه پدرانه دردمند براي روشنفکر پنجاه سال پيش طبيعي بود. اما امروز امکانات آموزشي قشر وسيعي از جامعه را در يک سطح دانش قرار مي‌دهد. جابه‌جايي طبقات اجتماعي، همسايگي و معاشرت دائم با ديگراني که بسيار با ما متفاوتند و بالاخره زندگي پرتلاطم دهه‌هاي اخير- تجربه جنگ و انقلاب- از اکثر ايراني‌ها افرادي چند لايه و پيچيده ساخته. آدم‌هايي که در حين دزدي‌هاي ساده روزانه مي‌توانند نطق غرايي در باب بودن و نبودن بکنند. در شرايط امروز بايد دوباره روشنفکر را تعريف کنيم. وگرنه نسل بعدي‌ها براي نويسنده‌هايي که همانند پدرانشان آه و ناله سر مي‌دهند که درد وطن دارند و نگاه جهان‌وطني تره هم خرد نخواهند کرد.